Pomiary składu ciała w sporcie – czego trener powinien unikać, a o co zadbać

dr Dominika Granda – Instytut Sportu – Państwowy Instytut Badawczy

Wprowadzenie

Pomiar masy i składu ciała traktowany jest przez wielu trenerów jako stały element diagnostyki sportowej. Wynik pomiarów, spośród których zwykle za najbardziej interesujący uchodzi procentowy udział tkanki tłuszczowej, wydaje się obiektywny i łatwy do porównania, dlatego często przypisuje się mu większe znaczenie, niż wynika to z dostępnych dowodów naukowych. Tymczasem sposób, w jaki pomiary są planowane, przeprowadzane i omawiane, może bardzo istotnie wpływać na relację zawodnika z jedzeniem i na postrzeganie własnego ciała.

Zaburzenia odżywiania i nieprawidłowe zachowania żywieniowe są w sporcie wyczynowym problemem dobrze udokumentowanym, a komentarze dotyczące masy i sylwetki ciała należą do czynników, które mogą zwiększać ryzyko ich wystąpienia. Powinniśmy dołożyć wszelkich starań, aby im zapobiegać przede wszystkim dlatego, że mogą stanowić zagrożenie dla zdrowia, a nawet życia sportowców, jak również dlatego, że negatywnie wpływają na proces przygotowania sportowego zawodnika.

W 2023 roku podgrupa ekspertów pracujących nad konsensusem MKOl (ang. International Olympic Committee, pl. Międzynarodowy Komitet Olimpijski) dotyczącym względnego niedoboru energii w sporcie (ang. Relative Energy Deficiency in Sport, REDs) opublikowała zalecenia dotyczące bezpiecznego podejścia do oceny składu ciała u sportowców [1]. Podobne wytyczne przygotował Australijski Instytut Sportu (AIS) [2]. Celem niniejszego artykułu jest przybliżenie tych zaleceń, z uwzględnieniem możliwości, jakimi dysponujemy obecnie w większości związków sportowych w Polsce.

Jakie znaczenie ma skład ciała dla wyniku sportowego?

Mathisen i wsp. (2024) [1] przeanalizowali 29 badań dotyczących związku składu ciała z wynikiem sportowym – 12 interwencyjnych, 7 podłużnych i 10 prospektywnych. Celowo pominięto badania przekrojowe, ponieważ nie pozwalają one ustalić, co jest przyczyną, a co skutkiem danego zjawiska. To właśnie badania przekrojowe najczęściej wskazują, że najlepsi sportowcy charakteryzują się niższym udziałem tkanki tłuszczowej, niż sportowcy zajmujący niższe lokaty.

Wnioski z przeglądu można streścić następująco:

1. W dyscyplinach wytrzymałościowych większa ilość tkanki tłuszczowej wiązała się z gorszym wynikiem, ale objętość treningu i wcześniejsze osiągnięcia miały równie duże lub nawet większe znaczenie.

2. Większa beztłuszczowa masa ciała była związana z poprawą wskaźników wydolności i mocy w różnych dyscyplinach; wyniki w tym zakresie były spójniejsze niż te dotyczące niskiej zawartości tkanki tłuszczowej.

3. W rozwoju młodych zawodników (<18 roku życia) masa i skład ciała miały niewielkie znaczenie w porównaniu z takimi cechami jak zwinność i umiejętności techniczne.

4. Nie zidentyfikowano jednego „idealnego” udziału tkanki tłuszczowej w ciele, który dawałby przewagę. Zawodnicy z bardzo niskim proc. tkanki tłuszczowej częściej doświadczali kontuzji i negatywnych zdarzeń zdrowotnych.

Nie oznacza to, że skład ciała nie ma znaczenia. Trzeba go natomiast traktować jako jedną z wielu zmiennych w układance i pamiętać o tym, że wynik zależy przede wszystkim od procesu treningowego. Przykładowo, czołowy maratończyk nie zaczął wygrywać dlatego, że osiągnął narzucony mu z góry odsetek tkanki tłuszczowej. Jego sylwetka jest raczej efektem wielu lat systematycznego treningu. Określony skład ciała nie powinien więc stać się nadrzędnym celem zawodnika.

Należy też mieć na uwadze, że każdy wynik pomiaru składu ciała jest szacunkiem, a nie bezpośrednim odczytem. Na jego wartość wpływają zarówno czynniki związane z wyborem metody (np. DXA, bioimpedancja elektryczna – BIA, pomiar grubości fałdów skórno-tłuszczowych), konkretne urządzenie i oprogramowanie, zastosowane równanie przeliczeniowe, osoba wykonująca pomiar, jak i stan samego zawodnika: nawodnienie, treść jelitowa, posiłek i płyny przyjęte przed pomiarem, trening w dniu pomiaru i dniu poprzednim, pora dnia oraz naturalna zmienność dzień do dnia [3]. Warto zatem pamiętać, że zmiana o kilka dziesiątych może być wyłącznie błędem pomiaru, a mimo to wywołać u zawodnika stres. Znaczenie ma kierunek zmian obserwowany w kolejnych pomiarach: pod warunkiem, że wykonano je tą samą metodą i w tych samych warunkach. Wyniki uzyskane przy użyciu różnych metod lub w obrębie tej samej metody, ale na różnych urządzeniach nigdy nie powinny być porównywane do siebie.

Jak przeprowadzić pomiar, żeby nie szkodzić – osiem etapów

Zalecenia ekspertów MKOl opisują osiem etapów, które powinny zostać zapisane w polityce danej organizacji [1]. Decyzje na każdym etapie powinien podejmować tzw. zespół ds. zdrowia i przygotowania sportowego zawodnika (ang. athlete health and performance team), w skład którego wchodzić powinni m.in. dietetyk sportowy, fizjolog lub trener przygotowania motorycznego, psycholog oraz lekarz medycyny sportowej. W praktyce, w Polsce trener bardzo często musi samodzielnie pełnić wiele z tych ról – nie z wyboru, lecz z powodu braku możliwości zatrudnienia tylu specjalistów. Tym ważniejsze jest, aby wiedział, które elementy zaleceń może wdrożyć sam, a kiedy wsparcie jest bezwzględnie potrzebne.

Etap 1. Czy pomiar jest potrzebny i możliwy? Pomiar wykonujemy tylko wtedy, gdy istnieje ku temu konkretna przesłanka, i spodziewamy się, że wynik pomiaru realnie wpłynie na modyfikację treningu lub żywienia. Zawodnicy kwalifikowani do oceny lub celowej modyfikacji składu ciała powinni być na poziomie co najmniej Tier 3 (zawodnicy wyczynowi na poziomie krajowym [4]) i mieć ukończone 18 lat. Przed pomiarem należy ocenić gotowość zawodnika – m.in. pod kątem zachowań żywieniowych, historii zaburzeń odżywiania, obrazu własnego ciała. Pomiaru nie powinno wykonywać się u zawodników poniżej 18 lat (bez wskazań medycznych) lub gdy istnieją obawy, że u zawodnika występują zaburzenia odżywiania – wówczas ocena składu ciała może być rozważana wyłącznie w celach medycznych [1].

Etap 2. Świadoma i dobrowolna zgoda. Zawodnik powinien być poinformowany, po co jest wykonywany pomiar, na czym polega badanie i kiedy się odbędzie. Powinien mieć możliwość odmowy wykonania badania lub móc wycofać się w każdej chwili bez żadnych konsekwencji. Zgoda powinna być udokumentowana na piśmie przed wykonaniem pomiaru i weryfikowana ponownie przy każdym kolejnym pomiarze [1,2].

Etap 3. Wybór metody. Nie ma jednej najlepszej metody. Wybór należy do specjalisty i powinien uwzględniać trafność i precyzję metody, bezpieczeństwo, dostępność oraz preferencje konkretnego zawodnika – np. wrażliwość na sam pomiar: w takiej sytuacji można np. rozważyć ważenie bez pokazywania wyniku zawodnikowi.

Etap 4. Pomiar zgodnie z protokołem. Pomiar powinna wykonywać przeszkolona osoba, znająca błąd stosowanej metody i własny błąd pomiaru (np. w przypadku pomiaru grubości fałdów skórno-tłuszczowych). Każdorazowo obowiązywać powinien ten sam, wystandaryzowany protokół (pora dnia, stan po posiłku i treningu), a każde odstępstwo powinno być odnotowane. Zawodnik może wskazać osobę towarzyszącą, jeśli będzie czuł się z nią lepiej w trakcie pomiaru. Trener nie powinien być obecny przy badaniu składu ciała, chyba że zawodnik się na to zgodzi [1].

Etap 5. Interpretacja w zespole. Wynik nie powinien trafić do zawodnika w chwili pomiaru, chyba że wcześniej ustalono inaczej. Dane najpierw powinny być przeanalizowane przez zespół specjalistów, którzy w interpretacji wezmą pod uwagę błąd pomiaru, stan zdrowia, moment sezonu, specyfikę dyscypliny i historię zawodnika. Pojedyncza liczba bez szerszego kontekstu nie powinna być podstawą do decyzji dotyczących treningu czy żywienia.

Etap 6. Raport indywidualny. Wyniki zawodnika porównuje się z jego wcześniejszymi wynikami, a nie z wynikami koleżanek lub kolegów z grupy. Raport powinien przedstawiać dane w zrozumiałej formie, razem z błędem pomiaru, i nie zawierać wartości „idealnych” ani zestawień i rankingów zespołu [1].

Etap 7. Przekazanie wyników. Wyniki należą do zawodnika – to on decyduje, kto je zobaczy. Omawia je z nim prywatnie, odpowiednim językiem, przeszkolony członek zespołu, najlepiej dietetyk sportowy. Dane o składzie ciała są poufne i należy je przechowywać tak jak dokumentację medyczną.

Etap 8. Wspólny plan i monitorowanie. Termin kolejnego pomiaru ustala się wspólnie, biorąc pod uwagę spodziewane tempo zmian i błąd pomiaru. Jeśli w danym czasie nie może zajść zmiana większa niż błąd pomiaru, kolejny pomiar nie wniesie nic nowego. Według ekspertów pomiary nie powinny odbywać się częściej niż 4–6 razy w roku, a przed każdym z nich należy ponownie ocenić gotowość zawodnika [1]. Jeśli trener zauważy u zawodnika niepokojące zachowania związane z jedzeniem lub z postrzeganiem własnego ciała, zaplanowany pomiar należy odwołać i omówić sytuację z zespołem.

Zawodnicy poniżej 18. roku życia

Eksperci MKOl zalecają, aby u zawodników poniżej 18. roku życia nie wykonywać pomiarów składu ciała, ani nie dążyć do jego celowej modyfikacji – z wyjątkiem wskazań medycznych, np. monitorowania wzrastania i rozwoju [1]. Uzasadniają to m.in. wysokim ryzykiem niedożywienia, zaburzeń hormonalnych i zaburzeń wzrastania w tej grupie, a także tym, że dojrzewanie samo w sobie powoduje zmiany w składzie ciała, niezależnie od treningu. Metody pomiarowe mają ponadto u nastolatków ograniczoną trafność.

Jeśli pomiar u osoby niepełnoletniej jest uzasadniony medycznie, konieczna jest zgoda opiekuna prawnego, a sam zawodnik powinien zostać poinformowany o celu pomiaru w zrozumiały dla siebie sposób [1,2]. W pracy z młodzieżą priorytetem powinien być trening ukierunkowany na ogólną sprawność i umiejętności, odżywianie wspierające prawidłowy proces dojrzewania, trening i regenerację oraz budowanie dobrej relacji z jedzeniem i obrazem własnego ciała [5].

Sporty z kategoriami wagowymi

W sportach z kategoriami wagowymi problem ma dodatkowy wymiar. Według przeglądu systematycznego, szybką redukcję masy ciała przed zawodami stosuje, zależnie od dyscypliny, wieku i poziomu, od 25 do 94 proc. młodych zawodników sportów walki, przy użyciu metod podobnych jak u dorosłych [6]. Może to prowadzić do odwodnienia, zaburzeń elektrolitowych, niedoboru energii, utraty masy mięśniowej, pogorszenia nastroju i koncentracji, a w części badań wiązało się z większym ryzykiem zaburzeń odżywiania [6,7].

Konsensus ekspertów Amerykańskiego Kolegium Medycyny Sportowej (ACSM) z 2021 roku zaleca, aby „dobierać kategorię do zawodnika, a nie zawodnika do kategorii” [6]. U niepełnoletnich zawodników eksperci zniechęcają do jakiegokolwiek „robienia wagi”, a dorośli powinni być poinformowani o związanym z tym ryzyku.

Język ma znaczenie

Z perspektywy sztabu pomiar składu ciała może być „tylko pomiarem”. Z perspektywy zawodnika często jest komunikatem, że jego ciało jest oceniane – nawet jeśli nikt nie powie tego na głos. Dlatego tak ważne jest, w jaki sposób mówimy o ciele, masie ciała i jedzeniu. Kilka przykładów znajduje się w Tabeli 1.

Do praktyk, których należy unikać, należą tablice i rankingi wyników składu ciała w szatni, udostępnianie wyników na czacie grupowym lub w arkuszu dla całego sztabu, omawianie wyników przy drużynie oraz wpisywanie celów wagowych lub „składowych” do kontraktów i planów [1,2].

Tabela 1. Przykłady komunikatów dotyczących masy i sylwetki ciała oraz ich bezpieczniejsze alternatywy

Czy profilaktyka działa?

Odpowiedzi na to pytanie dostarcza m.in. norweskie randomizowane badanie kontrolowane przeprowadzone w 16 szkołach mistrzostwa sportowego (9 szkół z programem, 7 kontrolnych), obejmujące 465 uczniów pierwszych klas liceów [8]. Program trwał rok (2009–2010) i łączył edukację zawodników oraz trenerów. Zawodnicy uczestniczyli w czterech 90-minutowych wykładach dotyczących m.in. samooceny i obrazu ciała, żywienia sportowego, dojrzewania i mitów o odchudzaniu. Trenerzy natomiast byli zaproszeni do udziału w dwóch trzygodzinnych seminariach, między innymi o rozpoznawaniu symptomów zaburzeń odżywiania i reagowaniu na nie.

Po roku wśród dziewcząt ze szkół objętych programem nie stwierdzono żadnego nowego przypadku zaburzeń odżywiania, podczas gdy w szkołach kontrolnych (które nie otrzymały żadnej interwencji) rozpoznano je u 13 proc. dziewcząt [8]. U chłopców nie wykazano różnic, co autorzy tłumaczą m.in. małą liczbą przypadków wśród osób tej płci i tym, że narzędzia badawcze nie odpowiadały specyfice problemów chłopców, którzy częściej chcą zwiększyć masę mięśniową, niż schudnąć. Wyniki należy interpretować z ostrożnością ze względu na niewielką liczbę nowych przypadków oraz fakt, że program edukacyjny był prowadzony przez samych badaczy, a więc nie wiadomo, jakie efekty przyniosłyby szkolenia prowadzone np. przez kadrę nauczycieli. W równolegle opisanej części badania obejmującej trenerów odnotowano poprawę ich wiedzy o zaburzeniach odżywiania i o sposobach postępowania w przypadku ich podejrzenia [9].

Podsumowanie

Pomiar składu ciała nie jest neutralnym elementem diagnostyki. Skład ciała jest tylko jedną z wielu zmiennych wpływających na wynik sportowy, nie istnieje jedna „idealna” wartość, a sam wynik pomiaru zawsze jest obarczony pewnym błędem. Jednocześnie sposób planowania i wykonywania pomiarów, a także sposób, w jaki rozmawiamy z zawodnikiem o wyglądzie, może zwiększać lub zmniejszać ryzyko zaburzeń odżywiania. Z drugiej jednak strony, opisane w tym artykule rekomendacje dotyczące tego, jak wykonywać pomiary składu ciała, powstały w krajach, w których zawodnicy i trenerzy częściej mają dostęp do zespołów specjalistów. Brak takich zasobów wymaga zmian systemowych w finansowaniu związków sportowych, aby zwiększyć dostęp do lekarza, dietetyka i psychologa, przeszkolonych osób wykonujących pomiary. Potrzeby naszych zawodników nie różnią się jednak od potrzeb zawodników w Norwegii czy Australii, a część zmian zależy bezpośrednio od trenera. Warto rozważyć wpisanie zasad związanych z przeprowadzaniem pomiarów składu ciała do polityki związku lub klubu. Problem nie dotyczy tylko Polski: w jednym z niedawnych badań żaden z objętych analizą krajowych związków sportowych nie miał wyraźnych zasad chroniących zawodników przed czynnikami ryzyka REDs [10].

Praktyczne wskazówki do wykorzystania w codziennej pracy z zawodnikami:

1. Zanim zlecisz pomiar składu ciała, zadaj sobie pytanie, czy jego wynik realnie wpłynie na trening lub sposób żywienia zawodnika na tym etapie. Jeśli nie – odłóż pomiar.

2. Nie podejmuj decyzji o pomiarze sam – skonsultuj ją z dietetykiem, lekarzem lub psychologiem.

3. U zawodników poniżej 18. roku życia nie zlecaj pomiarów składu ciała, chyba że są wskazania medyczne i zgoda opiekuna prawnego.

4. Zawsze pytaj o zgodę i szanuj odmowę – bez żadnych konsekwencji dla zawodnika.

5. Zadbaj o to, by pomiar wykonywała przeszkolona osoba, według stałego protokołu.

6. Obserwuj kierunek zmian u danego zawodnika, a nie pojedynczą liczbę. Nie porównuj zawodników między sobą i nie twórz rankingów.

7. Traktuj wyniki jak dane medyczne – nie udostępniaj ich w szatni, na czacie grupowym ani we wspólnych arkuszach.

8. Nie komentuj wyglądu ani masy ciała, także w formie pochwały za schudnięcie. W rozmowie kładź nacisk na samopoczucie i przygotowanie.

9. Jeśli zauważysz niepokojące zachowania związane z jedzeniem lub obrazem własnego ciała u zawodnika, odwołaj zaplanowane pomiary składu ciała i skieruj zawodnika do specjalisty.

Bibliografia:

1. Mathisen, T.F.; Ackland, T.; Burke, L.M.; Constantini, N.; Haudum, J.; Macnaughton, L.S.; Meyer, N.L.; Mountjoy, M.; Slater, G.; Sundgot-Borgen, J. Best Practice Recommendations for Body Composition Considerations in Sport to Reduce Health and Performance Risks: A Critical Review, Original Survey and Expert Opinion by a Subgroup of the IOC Consensus on Relative Energy Deficiency in Sport (REDs). Br J Sports Med 2023, 57, 1148–1160, doi:10.1136/bjsports-2023-106812.

2. Australian Institute of Sport Body Composition Assessment. https://www.ausport.gov.au/ais/disorderedeating/resources/ais-resources/body-composition-assessment

3. Prado, C.M.; Gonzalez, M.C.; Norman, K.; Orsso, C.E.; Barazzoni, R.; Cederholm, T.; Compher, C.; Jensen, G.L.; Abe, T.; Barbosa-Silva, T.G.; et al. Methodological Standards for Body Composition Assessment—an Expert-Endorsed Guide for Research and Clinical Applications: Bioimpedance, Dual-Energy X-Ray Absorptiometry, Computerized Tomography, and Ultrasound Methods. The American Journal of Clinical Nutrition 2026, 123, 101283, doi:10.1016/j.ajcnut.2026.101283.

4. McKay, A.K.A.; Stellingwerff, T.; Smith, E.S.; Martin, D.T.; Mujika, I.; Goosey-Tolfrey, V.L.; Sheppard, J.; Burke, L.M. Defining Training and Performance Caliber: A Participant Classification Framework. Int. J. Sports Physiol. Perform. 2022, 17, 317–331, doi:10.1123/ijspp.2021-0451.

5. Desbrow, B. Youth Athlete Development and Nutrition. Sports Med 2021, 51, 3–12, doi:10.1007/s40279-021-01534-6.

6. Burke, L.M.; Slater, G.J.; Matthews, J.J.; Langan-Evans, C.; Horswill, C.A. ACSM Expert Consensus Statement on Weight Loss in Weight-Category Sports. Curr Sports Med Rep 2021, 20, 199–217, doi:10.1249/JSR.0000000000000831.

7. Lakicevic, N.; Matthews, J.J.; Artioli, G.G.; Paoli, A.; Roklicer, R.; Trivic, T.; Bianco, A.; Drid, P. Patterns of Weight Cycling in Youth Olympic Combat Sports: A Systematic Review. J Eat Disord 2022, 10, 75, doi:10.1186/s40337-022-00595-w.

8. Martinsen, M.; Bahr, R.; Børresen, R.; Holme, I.; Pensgaard, A.M.; Sundgot-Borgen, J. Preventing Eating Disorders among Young Elite Athletes: A Randomized Controlled Trial. Medicine & Science in Sports & Exercise 2014, 46, 435–447, doi:10.1249/MSS.0b013e3182a702fc.

9. Martinsen, M.; Sherman, R.T.; Thompson, R.A.; Sundgot-Borgen, J. Coaches’ Knowledge and Management of Eating Disorders: A Randomized Controlled Trial. Medicine & Science in Sports & Exercise 2015, 47, 1070–1078, doi:10.1249/MSS.0000000000000489.

10. Kirby, J.B.; Pereira Vargas, M.L.F.; Macnaughton, L.; Drummond, S.; Rodriguez, L.; Meyer, N. Prioritizing Athlete Health and Well-Being: Addressing Gaps in Coach Education and Practice for Relative Energy Deficiency in Sport, Nutrition, and Body Composition. International Sport Coaching Journal 2026, 13, 618–629, doi:10.1123/iscj.2024-0026.