Trener jako projektant środowiska wspierającego rozwój młodego sportowca

dr Leszek Mazur

W dzisiejszych czasach trenerzy sportowi nieustannie poszukują sposobów jak najszybszej i najdokładniejszej identyfikacji tzw. talentów sportowych. Naukowcy w swoich badaniach wielokrotnie podejmowali się tworzenia profilu tzw. „mistrza sportu”, określając cechy osobowościowe, motoryczne, parametry fizjologiczne, jakie powinien osiągać lub posiadać młody sportowiec, aby uzyskać najwyższy/mistrzowski poziom sportowy.

Czy talent sportowy rozwija się w próżni?

Mówiąc o „talencie sportowym” – w pierwszej kolejności kojarzy nam się to z młodym człowiekiem, który posiada ponadprzeciętne umiejętności, wyróżnia się świetnymi warunkami fizycznymi oraz dyspozycjami motorycznymi. Co zatem zrobić, aby osiągnąć sportowe mistrzostwo? Naukowe dociekania prowadzą nas do wniosków, które w praktyce sportowej „wyczuwane” są przez trenerów i praktyków intuicyjnie: talent nie rozwija się w próżni, a o sukcesie osiąganym w wieku seniorskim decyduje połączenie wielu elementów wspierających rozwój młodego sportowca.

Należy zaznaczyć, że system wspierania talentów sportowych NIE MUSI prowadzić jedynie do wychowania mistrzów olimpijskich/świata. Od lat znane są błędy popełniane przez trenerów sportowych pracujących w sporcie młodzieżowym. Jest to m.in.: powszechne realizowanie przez trenerów zadań, wiążących się z chęcią uzyskiwania znaczących wyników w rozgrywkach lub zawodach młodzieżowych w krótkim czasie, zbyt wczesna specjalizacja dziecka i wskazywanie go do danej dyscypliny sportu/pozycji/funkcji w grze, nadmierne niszczenie kreatywności w grze/dyscyplinie, nadmierne obciążenia treningowe czy też zbyt wczesne odrzucanie dzieci od sportu/dyscypliny/zespołu (Mazur, 2022). Praktyka pokazuje, że w sporcie młodzieżowym trenerzy stale wybierają i awansują takich zawodników w systemach sportowych, którzy osiągają maksymalne możliwości rozwojowe zbyt wcześnie (w wieku juniora, młodzieżowca), a nie potrafią zaadaptować się oraz osiągać swojej najlepszej efektywności w sporcie seniorskim (Mazur 2023).

Tymczasem proces szkolenia dzieci i młodzieży w sporcie, szczególnie ten odbywający się w kierunku sportu kwalifikowanego, powinien prowadzić do rozwoju maksymalnych zdolności właśnie dopiero po osiągnięciu etapu seniorskiego. Szeroko pojęty proces treningowy rozwija młodego człowieka także w wielu innych obszarach, takich jak budowanie postawy zwycięzcy, zdolność do poświęceń, automotywacja, determinacja, przystosowanie się do warunków, skupienie na celu, działanie pod presją, współpraca w grupie i. A to także cechy, które są niezwykle cenne i mogą być wykorzystywane w codziennym życiu.

Od lat powszechnie wiadomo, że jedynie niewielki odsetek dzieci, które trenują, osiąga wyczynowy poziom sportowy. Co ważne – nie oznacza to wcale porażki systemu szkolenia. Dobrze zbudowane środowisko ma sens niezależnie od tego, czy dziecko zostanie mistrzem, czy zakończy karierę w wieku 18 lat, zostając np. trenerem, fizjoterapeutą, sędzią czy też aktywnym dorosłym, który sport kocha. Dziecko może zostać mistrzem – ale nie musi. Jednym z najważniejszych zadań trenerów sportowych staje się zatem stworzenie takich warunków, aby każdy uczestnik miał szansę rozwinąć się maksymalnie, nie przypłacając za to zdrowiem, relacjami ani radością z uprawianej aktywności fizycznej.

Wpływ środowiska na rozwój młodego sportowca

W literaturze naukowej i popularnonaukowej, podejmującej temat rozwoju talentów sportowych, można wskazać znaczący wpływ szeroko rozumianego środowiska, skupiającego się wokół młodego sportowca. Ł. Panfil i M. Olek-Stępień (2019) w swojej pozycji przedstawili tzw. „pajączkowy paradygmat w rozwoju młodych sportowców, mówiący o sieci relacji i zależności pomiędzy młodym zawodnikiem a osobami z najbliższego otoczenia, mającymi bezpośredni wpływ: rodzicami, nauczycielem WF, trenerem i wychowawcami. Jeszcze bardziej rozbudowany i kompletny model przedstawia w swoich publikacjach Kristoffer Henriksen (2010). Jego głównym osiągnięciem było przedstawienie modelu ATDE (Athletic Talent Development Environment), w którym na młodego zawodnika, będącego w centrum tego modelu, wpływają osoby z mikrosystemu (środowiska sportowego) tacy jak: trener, sztab, rówieśnicy, byli zawodnicy, menedżerowie; mikrosystemu (środowiska codziennego) tacy jak: rodzina, szkoła, znajomi; elementy mezosystemu, które określają relacje między mikrosystemami; i makrosystem zawierający elementy związane z otoczeniem globalnym/krajowym oraz kulturą.

Te publikacje, a także wiele innych, wskazują trenerom pracującym z dziećmi i młodzieżą bardzo odpowiedzialne zadanie, które powinni starać się spełnić. Tym zadaniem jest zatem zidentyfikowanie i stworzenie wokół młodego zawodnika środowiska, które maksymalnie będzie wspierać jego sportowy rozwój. Jest to oczywiście zadanie bardzo trudne – bariery w pracy trenerskiej takie jak: nadmiar pracy, inni zawodnicy, życie prywatne, warunki systemowe itp. nie pomagają w tym procesie. Jak jednak pokazuje praktyka sportowa, jest to niezbędne, aby móc rozwinąć maksymalny potencjał sportowego talentu. Jeśli zatem chcemy wspierać młodego sportowca, nie wystarczy zadbać o dobry plan treningowy. Trzeba spojrzeć na wszystkie obszary, w których on funkcjonuje – i zastanowić się, czy pracują na jego korzyść.

Elementy środowiska, które kształtują młodego sportowca

W codziennym życiu młodego sportowca można wymienić następujące elementy, które w procesie jego rozwoju mają znaczący wpływ. Należy tutaj podkreślić, że każdy z tych elementów ma inną rolę, inne możliwości i inne ryzyka. Żaden nie jest ważniejszy od pozostałych – to ich współdziałanie decyduje o efekcie.

1. Trener // sztab trenerski // klub sportowy

W pierwszej kolejności, mówiąc o rozwoju młodego sportowca, należy wymienić osoby, które mają bezpośredni wpływ stricte na jego rozwój sportowy. Trener to osoba, która codziennie, planowo i systematycznie prowadzi zawodnika przez długotrwały proces treningowy. Jego wpływ dotyczy nie tylko techniki i przygotowania motorycznego, ale również postaw, wartości, sposobu radzenia sobie z porażką i presją. Trener, sztab trenerski, osoby które prowadzą młodych sportowców, w oczach dziecka bywają autorytetami na równi z rodzicem, a czasem nawet silniejszymi. Trener w sporcie dzieci i młodzieży musi posiadać wiele kompetencji, znacznie różniących się od tych niezbędnych w pracy w sporcie seniorów. Te kompetencje to jak wymienia w swoim innym artykule autor tekstu:

1. Kompetencje zawodowe – wiedza i umiejętności dotyczące dyscypliny, dostosowanie treningu do wieku i poziomu rozwoju.

2. Kompetencje dydaktyczne – przekazywanie wiedzy, umiejętność nauczania, motywowanie.

3. Kompetencje organizacyjne – planowanie procesu treningowego, zarządzanie czasem.

4. Kompetencje społeczne – budowanie relacji, współdziałanie, rozwiązywanie konfliktów.

5. Kompetencje komunikacyjne – dostosowanie języka, feedback, komunikacja niewerbalna, aktywne słuchanie i empatia.

6. Kompetencje psychologiczne – empatia i wsparcie emocjonalne, znajomość psychologii sportu, wsparcie psychiczne.

7. Kompetencje etyczne i moralne – postawa trenera, fair play, wartości i szacunek. (Mazur L. 2026)

Ważnym zadaniem trenera jest uświadomienie sobie, że jest on mentorem i autorytetem dla młodych sportowców. Ciągły rozwój, pedagogiczne zdolności, zwracanie uwagi na holistyczny rozwój, obok umiejętności technicznych, wiedzy o danej dyscyplinie, jest tutaj jednym z najistotniejszych elementów na drodze rozwoju.

2. Środowisko klubowe/sportowe oraz rówieśnicy

Ważnym elementem wpływu na rozwój młodego sportowca jest grupa i środowisko rówieśnicze, w którym trenuje. W rozwoju ontogenetycznym człowieka interakcje społeczne, rozwój więzi i relacji jest jednym z ważniejszych etapów dla prawidłowego funkcjonowania. Tym bardziej jest to istotne w kontekście sportowców, bo tutaj środowisko klubowe to praktycznie „drugi dom” i jednocześnie pole społecznych doświadczeń. Aby talent sportowy mógł się rozwijać, młody sportowiec musi czuć się w swoim środowisku swobodnie i pewnie. Koledzy z drużyny, starsi zawodnicy, atmosfera w klubie – to wszystko wpływa na to, czy młody sportowiec chce na trening przychodzić i czy czuje się jego częścią.

Trener, projektując środowisko wspierające rozwój młodego sportowca, musi w tym kontekście zwrócić uwagę na:

1. Stworzenie kultury współdziałania, zamiast wyniszczającej rywalizacji. Zdrowa rywalizacja jest motywatorem, ale jeżeli będzie występować ciągłe porównywanie, wyśmiewanie i budowanie hierarchii wewnątrzklubowej pomiędzy sportowcami, będzie to szkodliwe.

2. Poczucie przynależności. Należy pamiętać, że młody sportowiec, który czuje, że jest ważną częścią zespołu, jest bardziej odporny na kryzysy i rzadziej rezygnuje ze sportu.

3. Zbudowanie odpowiedniej kultury klubu/grupy. Zadaniem trenera jest dbać o określone najistotniejsze wartości (np. szacunek, uczciwość, fair play), a konsekwentne ich egzekwowanie buduje środowisko, w którym łatwiej rozwijać się wszystkim na równych zasadach.

3. Rodzina i dom

Ten element jest w zasadzie fundamentem do budowania jakiegokolwiek procesu. Wszyscy wiemy, że dom daje młodemu sportowcowi podstawową bazę wartości i zachowań: poczucie bezpieczeństwa, akceptację, wzorce, a także warunki logistyczne i rozwojowe (sprzęt sportowy, odżywianie, sen, dojazdy itp.). Wpływ rodziców decyduje też o tym, czy sport jest jedynie zabawą i przygodą, czy np. obowiązkiem, z którego jest rozliczane i oceniane. Jest wiele publikacji mówiących o wpływie rodzica na rozwój młodego sportowca. Można też odnaleźć wiele historii mistrzów sportu, mówiących o wpływie rodziny na ich sportową drogę. Należy zwrócić tutaj pewne elementy, które będą miały znaczący wpływ na rozwój sportowy, ale także na które trener, jako projektant, może próbować zwracać uwagę w relacji trener-rodzic:

1. bezwarunkowe wsparcie dziecka – budowanie pewności, że miłość i zainteresowanie nie jest zależne od wyników, miejsc na podium itd.

2. zrozumienie roli – rodzic musi pamiętać, że nawet jeżeli ma wiedzę lub umiejętności w danej dyscyplinie sportu, to w tym przypadku jest rodzicem. Instrukcje taktyczne z trybun, krytyka po zawodach czy podważanie decyzji trenera to najczęstsze źródła presji, którą młodzi sportowcy opisują jako najtrudniejszą.

3. zainteresowanie procesem – rodzic musi dbać o budowanie więzi ze swoim dzieckiem, nie skupiać się na tym, czy dziecko „wygrało”, a bardziej na tym, „czego się dziś nauczyło?”

4. cierpliwość – zrozumienie, że proces treningowy jest jak sama nazwa wskazuje – procesem, który jest długotrwały i przynosi różne etapy – wzloty i upadki – które budują, rozwijają i są ważną drogą do osiągnięcia mistrzostwa sportowego.

5. równowaga – rodzic musi dbać o holistyczny rozwój dziecka – sen, odżywianie, czas wolny, nauka i relacje poza sportem to filary, na które rodzice mają wpływ i mogą regulować.

4. Szkoła

To jeden z najbardziej niedocenianych elementów procesu rozwoju młodego sportowca, a jest to miejsce, w którym spędza się bardzo dużą czasu. Trener jako projektant rozwoju musi pamiętać, że szkoła to z jednej strony jest źródło obciążeń (lekcje, sprawdziany, zadania domowe) wpływające na samopoczucie i energię, a z drugiej – przestrzeń, w której buduje się poczucie kompetencji, kontakty i tożsamość. Młody sportowiec, który ma w szkole poczucie, że jest zauważany i szanowany, a jego sportowe zaangażowanie jest traktowane poważnie, funkcjonuje inaczej niż ten, który musi tłumaczyć każdą nieobecność.

5. Nauczyciel wychowania fizycznego

Nauczyciel wychowania fizycznego to najczęściej pierwsza osoba, która faktycznie dostrzega talent sportowy u młodego człowieka. WF jest miejscem, gdzie ruch jest wyeksponowany publicznie, na tle całej grupy rówieśniczej. Nauczyciel WF jako pierwszy ma szansę zauważyć predyspozycje, zanim ktokolwiek inny je nazwie, ale też – co równie ważne – ma realny wpływ na to, czy dziecko polubi ruch, czy go znienawidzi. Zajęcia WF są jedyną formą aktywności fizycznej, w której uczestniczą niemal wszystkie dzieci. Dlatego nauczyciel pełni podwójną rolę: wychowawcy kultury fizycznej dla wszystkich i „skauta" talentów dla najbardziej uzdolnionych. W budowaniu środowiska wspierającego rozwój ważne jest, aby trener zwracał uwagę na dobrą współpracę z wuefistami w kontekście: budowania pozytywnych doświadczeń związanych z aktywnością fizyczną; identyfikacji i kierowania do odpowiednich klubów/dyscyplin, a także dialogu z trenerami klubowymi – służącemu wymianie informacji o dziecku (z poszanowaniem jego prywatności i zgód rodziców), które pozwalają uniknąć sytuacji, w której jedna ze stron ma zupełnie inny obraz zawodnika niż druga.

6. Warunki środowiskowe: miejsce zamieszkania, lokalna społeczność, teren, itp.

Warunki zewnętrzne to element systemu, na który nie ma się wpływu w kontekście wyboru i jest raczej dany „odgórnie”, ale jego wpływ na rozwój talentu jest jednak bardzo duży. Dostępność infrastruktury sportowej, bezpieczeństwo i wybór dostępności klubów i oferty sportowej, a także lokalna kultura sportowa – to elementy które bardzo mocno mogą wpłynąć na rozwój. Warto jednak podkreślić, że nawet kiedy warunki środowiskowe nie są idealne, nie przekreśla to rozwoju talentu. Wiele wybitnych karier sportowych rozpoczęło się w skromnych warunkach, a nierzadko to właśnie brak idealnych warunków rozwijało pomysłowość, samodzielność i determinację. Dobre warunki zewnętrzne jednak zazwyczaj ułatwiają ten rozwój – ale pamiętajmy, że nie są przesądzające.

Synergia elementów wspierających rozwój

Synergia to proces zdefiniowany przez prakseologów – czyli ekspertów od skutecznego działania. Prof. Pszczołowski (1978) zdefiniował ją jako takie zestawienie dwóch lub więcej elementów, gdzie ich oddziaływanie daje większy skutek, niż suma skutków wywołanych przez każdy z tych elementów oddzielnie. Najczęściej przedstawiana jest w formie prostego działania, gdzie 2+2 = 5 (Panfil, 2006). Dlaczego jest ona tak istotna w kontekście procesu rozwoju młodego sportowca? Elementy środowiska wspierającego rozwój, niewspółpracujące ze sobą, będą zawsze osobnymi bytami funkcjonującymi indywidualnie. Całą sztuką jest teraz tak dobre połączenie elementów tych środowisk, aby całość dało właśnie efekt większy niż suma ich pojedynczych wartości. W praktyce oznacza to, że każde z wyżej wymienionych środowisk ma w życiu młodego sportowca swoją rolę i żadne nie jest w stanie jej w pełni zastąpić. Rodzic daje poczucie bezpieczeństwa i bezwarunkowego wsparcia, szkoła dba o wszechstronny rozwój, nauczyciel WF buduje szeroką bazę ruchową i potrafi dostrzec potencjał, trener prowadzi zawodnika w sposób planowy i systematyczny, grupa rówieśnicza daje poczucie przynależności, a warunki zewnętrzne wyznaczają ramy, w których to wszystko może się wydarzyć. Dopiero wzajemne uzupełnianie się tych elementów sprawia, że dziecko otrzymuje spójny przekaz i wsparcie na każdym etapie swojej drogi. To, czego nie jest w stanie zapewnić jedno środowisko, może z powodzeniem zrekompensować drugie. Warunkiem jest jednak współdziałanie: wymiana informacji, wzajemne zaufanie i wspólny kierunek działania. Środowisko nie musi być idealne w każdym obszarze. Najważniejsze, aby jego elementy ze sobą współgrały, a każdy z dorosłych wokół dziecka miał świadomość, że jest częścią większej całości. Wówczas rozwój młodego sportowca przestaje być sumą pojedynczych oddziaływań, a staje się procesem, w którym 2+2 naprawdę może dać 5.

Co może zrobić trener? Dyrektywy praktyczne

Pamiętajmy, że trener nie jest w stanie samodzielnie zmienić całego otoczenia młodego sportowca, ale może pełnić rolę jego projektanta i koordynatora. To trener najczęściej łączy ze sobą środowiska: dom, szkołę i klub. Poniższe dyrektywy praktyczne mieszczą się w zakresie jego realnych kompetencji.

1. Ustal zasady współpracy na starcie ze sportowcami i rodzicami. Przedstaw cele, system szkolenia, podział ról i zasady komunikacji. Jasne reguły na początku zapobiegają nieporozumieniom w trakcie sezonu.

2. Zdefiniuj rolę rodzica. Wskaż, co wspiera rozwój zawodnika (kibicowanie, docenianie wysiłku, zainteresowanie procesem), a czego należy unikać (instruowanie z trybun, krytykowanie po zawodach, itp.).

3. Zbuduj „most” ze szkołą. Nawiąż kontakt z wychowawcą i nauczycielem WF, za zgodą rodziców. Wymiana obserwacji daje pełniejszy obraz zawodnika i ułatwia pogodzenie nauki ze sportem.

4. Projektuj kulturę grupy. Określ wspólne wartości i konsekwentnie je egzekwuj. Reaguj na wykluczanie i wyśmiewanie, a innych doświadczonych zawodników angażuj jako mentorów.

5. Monitoruj zawodnika, nie tylko wyniki. Pytaj o samopoczucie, sen i obciążenia szkolne. Obserwuj sygnały przeciążenia i reaguj, zanim przerodzą się w kontuzję lub wypalenie.

6. Planuj perspektywicznie. Zadaj sobie pytanie: czy ten zawodnik w wieku 18 lat będzie nadal zdrowy, zmotywowany i zaangażowany w ten sport? Odpowiedź jest ważniejsza niż wynik w bieżącym sezonie.

7. Dbaj o własny rozwój. Poszerzaj wiedzę z zakresu rozwoju dziecka, pedagogiki i komunikacji. Środowisko może być tak dobre, jak kompetencje osób, które je tworzą.

Podsumowanie

Rozwój młodego sportowca to proces, w którym uczestniczy wiele osób i instytucji: rodzice, szkoła, nauczyciel WF, trener, grupa rówieśnicza oraz miejsce, w którym dziecko żyje. Każde z tych środowisk ma swoje możliwości i ograniczenia. Pamiętajmy, że nie wszystkie elementy tego systemu muszą być doskonałe, aby sportowy talent rozbłysnął. Wystarczy świadomość wzajemnych zależności, gotowość do komunikacji, współpracy i wspólny kierunek: dobro młodego sportowca oraz jego długoterminowy rozwój. Pamiętajmy, że przed trenerem stawiane jest bardzo odpowiedzialne zadanie, w którym musi on zrozumieć, że jest częścią większego systemu wspierającego rozwój, a nie jego JEDYNYM ogniwem. Jego rolą jest mądrze to koordynować i projektować tak, aby maksymalnie wspierać potencjał jego podopiecznych. Nie jesteśmy w stanie dziś ocenić ze 100 proc. pewnością, że za kilkanaście lat nasz młody zawodnik stanie na podium ważnych zawodów. Miejmy jednak świadomość, że jeśli dorośnie w środowisku, które go wspierało, rozumiało i pozwalało rozwijać się w zdrowy sposób, w obu przypadkach możemy powiedzieć, że zrobiliśmy dobrą robotę!

Literatura:

1. Henriksen, K., Stambulova, N., Roessler, K. K. (2010). Holistic approach to athletic talent development environments: A successful sailing milieu. Psychology of Sport and Exercise, 11(3).

2. Mazur L. (2022): Pięć najczęstszych błędów popełnianych przez trenerów w sporcie dzieci i młodzieży. Czasopismo: Forum Trenera – portal, Instytut Sportu, data publikacji: 18.11.2022 [link: https://forumtrenera.com/piec-najczestszych-bledow-popelnianych-przez-trenerow-w-sporcie-dzieci-i-mlodziezy/ ]

3. Mazur L. (2023): Czynności w procesie coachingu uzdolnionych graczy (na przykładzie gier zespołowych). Czasopismo: Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne. Forum Media, Poznań. [link: https://www.wychowaniefiz.pl/artykul/czynnosci-w-procesie-coachingu-uzdolnionych-graczy-na-przykladzie-gier-zespolowych ]

4. Mazur L. (2026): Kluczowe kompetencje trenerskie w sporcie dzieci i młodzieży. Czasopismo: Forum Trenera – portal, Instytut Sportu, data publikacji: 24.08.2026 [link: https://forumtrenera.com/kluczowe-kompetencje-trenerskie-w-sporcie-dzieci-i-mlodziezy/ ]

5. Panfil Ł., Olek-Stępień M. (2019): Sport uczy życia. Wyższa Szkoła Zarządzania i Coachingu, Wrocław.

6. Panfil R. (2006): Prakseologia gier zespołowych. Studia i Monografie, Wrocław.

7. Pszczołowski T. (1978): Mała encyklopedia prakseologii i teorii organizacji. Ossolineum, Wrocław.

Leszek Mazur: Adiunkt Karkonoskiej Akademii Nauk Stosowanych w Jeleniej Górze, nauczyciel szkolny i akademicki, doktor nauk o kulturze fizycznej. Doświadczenie zawodowe zdobywał m.in. jako dyrektor fundacji Road to Sport, koordynator ds. sportowych klubu AZS AWF Wrocław, współtwórca i koordynator projektu dla dzieci i młodzieży: „Dolnośląska Akademia Siatkówki”, trener siatkówki – pracował m.in. w kadrach wojewódzkich woj. dolnośląskiego, Gwardia Wrocław, #VolleyWrocław.

Przeczytaj także: Kluczowe kompetencje trenerskie w sporcie dzieci i młodzieży