Zdrowie psychiczne – od samoświadomości do długofalowej efektywności w pracy trenerskiej
W ostatnich latach zdrowie psychiczne zawodników stało się tematem poruszanym coraz częściej, zarówno przez naukowców, jak i przez samych sportowców. Zupełnie inaczej wygląda sytuacja w obszarze badań nad zdrowiem psychicznym w innych grupach tworzących środowisko sportowe, w tym wśród osób będących w kluczowym punkcie tegoż środowiska – trenerów.


Liczba badań dotycząca częstości występowania symptomów, ważnych czynników ryzyka oraz samych zaburzeń zdrowia psychicznego u sportowców rośnie w ekspresowym tempie (Reardon i inni, 2019; Vella i inni, 2021). Badania dotyczące szkoleniowców pojawiają się rzadziej, opierają się na dużo mniej licznych grupach i dotyczą wyłącznie trenerów z krajów odległych kulturowo i systemowo od Polski (Frost i inni, 2024). Stąd też trudno wnioskować, na ile stan zdrowia psychicznego w grupie polskich trenerów różni się od populacji ogólnej czy od stanu zdrowia psychicznego wśród zawodników (Waleriańczyk i inni, 2025). Zdecydowanie mniej wiemy też o sposobach skutecznej interwencji i prewencji oraz organizacji kompleksowych systemów wsparcia dedykowanych szkoleniowcom. Mamy przekonanie, że najwyższy czas na rozpoczęcie rozmowy i badań z zakresu zdrowia psychicznego wśród trenerów. Dlaczego? Oto cztery powody:
1. Rozmowa na temat zdrowia psychicznego pomaga w burzeniu barier powstrzymujących przed sięgnięciem po pomoc specjalistyczną.
2. Wczesna prewencja drogą najszybszego powrotu do pełni zdrowia i dobrostanu psychicznego.
3. Trenerzy mierzą się z wieloma stresorami i czynnikami ryzyka dla rozwoju zaburzeń zdrowia psychicznego, a zdrowie psychiczne jest niezbędne do długofalowej efektywności pracy trenerskiej.
4. Trenerzy pełnią kluczową rolę we wspieraniu zdrowia psychicznego zawodników (niezależnie czy tego chcą ani czy potrafią to robić umiejętnie).
- Rozmowa na temat zdrowia psychicznego pomaga w burzeniu barier powstrzymujących przed sięgnięciem po pomoc specjalistyczną
Otwartość wielkich mistrzów sportu w mówieniuo swoich symptomach zaburzeń zdrowia psychicznego pomaga w budowaniu zrozumienia dla tego tematu. Jeśli nawet najbardziej utytułowani sportowcy zmagają się z takimi trudnościami i mówią otwarcie o tym, że potrzebowali pomocy, dlaczego ja sam miałbym obawiać się skorzystania ze specjalistycznego wsparcia? Wypowiedzi Michaela Phelpsa i Simone Biles oraz chęć do dzielenia się swoimi przeżyciami, pomagają w normalizowaniu faktu, że zaburzenia zdrowia psychicznego mogą dotknąć każdego – a to z kolei zmniejsza stygmatyzację i ułatwia podjęcie decyzji o korzystaniu z pomocy specjalistycznej. Dlatego też warto budować środowisko o wysokim poziomie psychologicznego bezpieczeństwa, w którym każdy może otwarcie mówić o swoich przeżyciach, bez obawy o to, że te informacje zostaną wykorzystane przeciwko niemu (Lundqvist i inni, 2025). Takie podejście jest szczególnie ważne w dobie rozkwitu mediów społecznościowych, które kreują iluzję doskonałości – przeglądając je możemy wpaść w pułapkę myślenia, że to tylko my przeżywamy nieprzyjemne emocje – jest to tylko iluzja i warto o tym przypominać! Iluzją jest też to, że trenerzy i trenerki są osobami, które nie zmagają się z symptomami zaburzeń zdrowia psychicznego. Stąd też bardzo ważnym ogniwem dla zwiększania świadomości i zmniejszania stygmatyzacji są trenerzy i ich otwartość na rozmowy o zaburzeniach zdrowia psychicznego oraz gotowość do dzielenia się własnymi przeżyciami, doświadczeniami i trudnościami.

2. Wczesna prewencja drogą najszybszego powrotu do pełni zdrowia i dobrostanu psychicznego
Normalizacja tego, że nawet najbardziej spełnieni spośród nas zmagają się z trudnościami z zakresu zdrowia psychicznego, to pierwszy krok w stronę poprawy zdrowia psychicznego w naszym otoczeniu. Kolejny krok to zwiększenie kompetencji w zakresie rozpoznawania objawów i odróżniania przejściowych trudności i przeciążenia od symptomów, które wymagają specjalistycznego wsparcia. Aby w tym pomóc, podobnie jak w jednym z poprzednich artykułów (https://forumtrenera.com/porozmawiajmy-o-zdrowiu-psychicznym-czesc-iii/), chcielibyśmy podzielić się narzędziem służącym do rozpoznawania zaburzeń zdrowia psychicznego, które zostało opracowane przez grupę ekspertów ds. zdrowia psychicznego, działającą przy Międzynarodowym Komitecie Olimpijskim (Gouttebarge i inni, 2021). Narzędzie to zawiera opis myśli, uczuć, działań i zmian fizycznych, które powinny stanowić sygnał ostrzegawczy oraz zbiór tzw. czerwonych flag, które powinny wzbudzić naszą czujność w szczególnym stopniu. Mogą z niego korzystać sami sportowcy i osoby z ich otoczenia, a w szczególności – trenerzy i trenerki.
Pozostaje pytanie: gdzie szukać pomocy? W przypadku zawodników przygotowania olimpijskiego i paralimpijskiego odpowiednim miejscem może być Poradnia Zdrowia Psychicznego Centralnego Ośrodka Medycyny Sportowej (COMS), w której profesjonalna pomoc udzielana jest w sposób całkowicie poufny. Inne miejsca, w których można uzyskać pomoc opisane są w przystępny sposób w zakładce „Gdzie szukać pomocy?” na stronie https://zdrowie.psych.pan.pl/kompendium-wiedzy/.
Znaleźć tam można także ważne informacje dotyczące tego, jak wygląda pierwsza wizyta u specjalisty oraz jasne rozróżnienie pomiędzy kompetencjami i usługami świadczonymi przez psychologa, psychoterapeutę i psychiatrę. Podejmując decyzję o szukaniu pomocy, warto pamiętać: badania jasno wskazują, że wczesne wykrycie trudności i szybko udzielone wsparcie oraz działania prewencyjne są najlepszą drogą do szybkiego powrotu do pełnej sprawności (Reardon i inni, 2019; Purcell, Gwyther i Rice, 2019). Co ciekawe, działania prewencyjne w tym zakresie są też świetną inwestycją z perspektywy społeczeństwa – zwracają się bowiem 4–5 krotnie poprzez zapobieganie spadkowi produktywności i powrotowi to optymalnej sprawności działania (Chisholm i inni, 2016).
„Przez najdłuższy czas myślałem, że prośba o pomoc jest oznaką słabości, bo tego nas uczy społeczeństwo. To szczególnie prawdziwe z perspektywy sportowca. Jeśli prosimy o pomoc, to nie jesteśmy tym macho sportowcem, do którego ludzie mogą patrzeć z podziwem. No cóż, wiecie co? Jeśli ktoś chce nazwać mnie słabym za proszenie o pomoc, to jego problem. Bo ja ratuję swoje życie”.
Michael Phelps
„Musimy skupić się również na sobie, ponieważ na koniec dnia, jesteśmy też ludźmi. Czasami trzeba po prostu się wycofać i odpuścić”.
Simone Biles
3. Trenerzy mierzą się z wieloma stresorami i czynnikami ryzyka dla rozwoju zaburzeń zdrowia psychicznego, a zdrowie psychiczne jest niezbędne do długofalowej efektywności pracy trenerskiej
Rozmowa o zdrowiu psychicznym w sporcie to nie tylko rozmowa o tym, jak się mają sportowcy, i w jaki sposób trenerzy mogą ich wspierać – to także rozmowa o tym, jak się mają trenerzy. Warto ją rozpocząć od obserwacji, że trenerzy, tak samo jak zawodnicy, funkcjonują w środowisku charakteryzującym się bardzo wysokimi wymaganiami, ciągłą presją i nieustanną oceną – badacze pokusili się nawet o sprawdzenie, jak wiele stresorów oddziałuje na zawodników funkcjonujących w takim środowisku i zidentyfikowali ich ponad 1200 (Arnold i Fletcher, 2012).
Otwartym pozostaje pytanie, ile stresorów zidentyfikowaliby badacze, gdyby w badaniach skupili się na trenerach? Biorąc pod uwagę spoczywające na barkach trenerek i trenerów wymagania związane z zarządzaniem zespołem i sztabem, przywództwo, podejmowanie strategicznych decyzji dotyczących procesu treningowego, można zakładać, że taka lista mogłaby być jeszcze dłuższa. Warto też zwrócić uwagę na fakt, że oprócz ilości i intensywności stresorów, ważny jest też sposób radzenia sobie z nimi, w tym posiadanie odpowiednich kompetencji i przestrzeni do wykorzystania adaptacyjnych sposobów regulacji emocji i pobudzenia. W grupie trenerów może to być szczególnie utrudnione przez długotrwałe i nieregularne godziny pracy i brak momentów, w których mogą całkowicie odłączyć się od pełnionej przez siebie roli (Kowalski i inni, w przygotowaniu). Koniec zawodów jest przecież początkiem przygotowań do kolejnego startu, a praca trenerska jest zazwyczaj spełnieniem życiowej pasji. Gdzie jest w takim razie moment na prawdziwy odpoczynek i realizację innych zainteresowań?
Przy ciągłej profesjonalizacji sportu i zwiększaniu wymagań wobec trenerów, dbanie o własne zdrowie psychiczne staje się jednym z najważniejszych sposobów na zachowanie wysokiej efektywności pracy, szczególnie w perspektywie długofalowej (Frost i inni, 2024, Kowalski i inni, w przygotowaniu). Nie da się być dobrym trenerem bez odpowiedniego doświadczenia, ani zdobyć doświadczenia bez dbania o psychologiczny dobrostan, który pozwala wytrwać w sporcie przez lata. Dostępne badania obrazują istnienie zarówno czynników ryzyka, jak i czynników chroniących, kluczowych dla długofalowego funkcjonowania w sporcie na wysokim poziomie. Należą do nich m.in. odpowiedni styl życia (np. aktywność fizyczna, dbałość o sen i dietę), odporność na stres, wypracowanie sposobów radzenia sobie (np. autorefleksja, umiejętność odpoczynku, zarządzanie sobą w czasie) czy budowanie sieci wsparcia społecznego. Równie istotne jest pozwolenie trenerom na dominujący wpływ na środowisko pracy, zgodnie z zasadą “athlete-centered, coach-driven”.
4. Trenerzy pełnią kluczową rolę we wspieraniu zdrowia psychicznego zawodników
Popularne sformułowanie, że „trener jest najlepszym psychologiem” jest szkodliwym skrótem myślowym. Dlaczego? Po pierwsze – trenerzy pełnią bardzo wiele różnych ról i niekoniecznie powinni być obarczani kolejnym zestawem obowiązków – praca psychologa to praca na pełen etat. Po drugie, psychologowie to osoby po pięcioletnim przygotowaniu do pełnienia zawodu, które dodatkowo regularnie korzystają z superwizji, czyli konsultacji z bardziej doświadczonym psychologiem, podczas której upewniają się co do zasadności swoich diagnoz, interpretacji i sposobu postępowania oraz dyskutują na temat swoich trudności w pracy. To ważne, ponieważ praca z ludzką psychiką jest wymagająca i obciążająca emocjonalnie, a psychologowie — dzięki wieloletniemu szkoleniu i superwizji — uczą się, jak właściwie reagować na trudne sytuacje, regulować własne emocje i podejmować decyzje, które realnie służą zdrowiu i bezpieczeństwu drugiej osoby. Dodatkowo, psychologowie często przekierowują swoich klientów do psychoterapeutów bądź psychiatrów, mając kompetencje do identyfikowania takich sytuacji i jasno rozpoznając moment, w którym najlepsze dla podopiecznego jest skierowanie go do specjalistycznej, bardziej zaawansowanej formy wsparcia.
Trenerzy zazwyczaj nie mają formalnego wykształcenia psychologicznego, ani nie korzystają z superwizji. Mimo to odgrywają kluczową rolę w trosce o zdrowie psychiczne zawodników – niezależnie od tego, czy tego chcą i czy potrafią robić to w pełni świadomie. To właśnie oni budują z zawodnikami relacje i są ważnymi osobami w ich życiu, nie tylko sportowym. Trenerzy nie powinni zastępować psychologów sportu i nie muszą wchodzić w tę rolę, aby realnie wspierać dobrostan swoich zawodników. Poznając objawy zaburzeń zdrowia psychicznego, mogą uwrażliwiać na nie zawodników. Dzieląc się własnymi doświadczeniami i emocjami, mogą przyczyniać się do zmniejszania stygmatyzacji oraz promowania adaptacyjnych sposobów radzenia sobie w trudnych sytuacjach. Wiedząc, gdzie i jak szukać pomocy, mogą też wspierać zawodników w podjęciu decyzji o skorzystaniu z profesjonalnego wsparcia. Podsumowując: trenerzy mogą stać się adwokatami konstruktywnego podejścia do zdrowia psychicznego –podejścia, które z jednej strony ogranicza niepotrzebne cierpienie, a z drugiej sprzyja długofalowej efektywności sportowej. Bez ich zaangażowania, nawet najlepiej zaprojektowany system oparty jedynie na edukowaniu i wspieraniu zawodników nie osiągnie pełnej skuteczności.

Kolejne kroki
Instytut Sportu – Państwowy Instytut Badawczy wspólnie z Centralnym Ośrodkiem Medycyny sportowej realizuje obecnie projekt „Od Paryża do Los Angeles: zrozumieć trajektorię zdrowia psychicznego polskich sportowców wyczynowych i psychologiczne czynniki ryzyka”, finansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki. W 2026 roku planujemy rozszerzyć działania o środowisko trenerskie. Zachęcamy trenerów, organizacje i specjalistów do współpracy – swoje dane kontaktowe możecie zostawić TUTAJ . Odezwiemy się niebawem, prace w toku!
1 Zakład Nauk Społecznych, Instytut Sportu – Państwowy Instytut Badawczy
2 Zakład Fizjologii, Instytut Sportu – Państwowy Instytut Badawczy
3 Instytut Psychologii, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie
4 Centralny Ośrodek Medycyny Sportowej, Warszawa
5 Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego, Warszawa



