Tylko postawa otwartości na naukę, samoobserwacji i konsekwentnego doskonalenia poszczególnych kompetencji – pozwala trenerowi wspierać rozwój młodych sportowców na każdym etapie ich sportowej drogi. Pamiętajmy, że w warsztacie zawodowym musimy stale się kształcić, bo „ciągłe kształcenie” to właśnie jedna z tych kluczowych kompetencji, a może najważniejsza, którą wszyscy trenerzy musimy posiadać.

„W sporcie dzieci najważniejsze są dzieci” (Ł. Panfil, M. Olek Stępień, 2019)

Prowadzenie szkolenia sportowego dzieci i młodzieży to długotrwały proces, który nie zawsze musi polegać na maksymalizacji wyniku sportowego. Każdy z uczestników sportu może i powinien znaleźć sobie w nim takie miejsce, które będzie odpowiadać jego potrzebom. Trenerzy sportowi także muszą mieć tego świadomość, że uczestnictwo w szkoleniu sportowym może prowadzić do mistrzostwa, ale może także uczyć nabywania wielu innych cech i korzyści, jakie niesie rywalizacja sportowa, aktywność sportowa, prowadzić do pracy w roli trenera/instruktora lub np. sędziego itp. Każde takie zadanie wiąże się z posiadaniem właściwych kompetencji.

Kluczowe kompetencje trenera sportowego dzieci i młodzieży

Kompetencje określane są przez Słownik języka polskiego jako zakres czyjejś wiedzy oraz umiejętności. Zgodnie z Europejską Ramą Kwalifikacji, kompetencja to „udowodniona zdolność wykorzystywania wiedzy, umiejętności oraz zdolności osobistych, społecznych i/lub metodologicznych w sytuacjach pracy lub nauki oraz w rozwoju zawodowym i osobistym” (Rada Unii Europejskiej, 2017). Skupiając się na sporcie dzieci i młodzieży, warto zastanowić się, które kompetencje trenerskie będą najważniejsze w prowadzeniu młodych sportowców. Analizując złożoność procesu treningowego na poszczególnych etapach szkolenia, można wyróżnić następujące grupy kompetencji, które będą istotne:  

Kompetencje zawodowe

W grupie kompetencji zawodowych trenera można wymienić w szczególności: umiejętności i wiedzę dotyczące dyscypliny, poznawanie nowych regulacji, nowych technik oraz zasad działania i funkcjonowania w grze, a także dostosowywanie treningu do wieku i poziomu rozwoju dzieci i młodzieży. Analizując umiejętności i wiedzę dotyczącą dyscypliny, należy zwrócić uwagę, że każdy trener musi posiadać najnowszą wiedzę związaną z daną dyscypliną – jakie są najnowsze założenia i przepisy danej dyscypliny sportowej, jak powinno się ustawiać na boisku, jak powinno wyglądać współdziałanie w grze, jakie są nowe sposoby ustawiania się w obronie, jakie są nowe kombinacje rozgrywania piłki w ataku, jak powinniśmy nauczać techniki i jak ta technika powinna wyglądać, itd. itp.  Jest to związane zarówno z wiedzą o samej dyscyplinie, jak i z obserwacją najlepszych zespołów/zawodników na świecie, bo to właśnie od nich czerpiemy inspirację do poznawania, zmiany i nauczania w nieco nowatorski sposób.

Należy podkreślić, że trener, który „stoi w miejscu” i nie rozwija się pod kątem wiedzy swojej dyscypliny, w której prowadzi proces treningowy, po prostu nie jest w stanie rozwijać młodych sportowców w sposób prawidłowy i przygotowujący ich do efektywnego funkcjonowania na etapie seniorskim. Widać to choćby na przykładzie siatkówki: każdy widział, na retro filmach, jak wyglądała gra w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, jak w latach dziewięćdziesiątych, a jak wygląda dziś – o ile jest szybsza, o ile więcej ma opcji technicznych i kombinacji – to zmienia się w każdej grze i w każdej dyscyplinie, i trener musi o tym bardzo dokładnie pamiętać.

Trener musi mieć także umiejętność dostosowywania i planowania procesu treningowego do wieku i poziomu rozwoju młodzieży – wiemy, że dzieci i młodzież rozwijają się w swoim indywidualnym tempie, a umiejętnością trenera jest tak dobrać ten proces treningowy i jego środki, aby indywidualny wzrost zawodnika był cały czas jak najefektywniejszy i aby przygotować go do bycia najlepszą wersją siebie już w wieku seniorskim. Oczywiście korzystamy przy tym ze współdziałania, uczymy działania i funkcjonowania w grupie, ale przede wszystkim musimy rozwijać zawodnika bardzo mocno indywidualnie – bo już w obrębie jednej grupy treningowej każdy będzie nieco inny, na innym etapie rozwoju biologicznego i innym etapie rozwoju umiejętności: część zawodników rozwija się sportowo i biologicznie znacznie szybciej, a inni wolniej i będą potrzebować dłuższego procesu. Warto tutaj podkreślić, że istotą jest także, aby nikogo „nie odrzucić” zbyt szybko i w żaden sposób nie zniechęcić do uprawiania danej dyscypliny, bo często zdarza się, że tak zwani „późnorozwojowcy” docierają na wyższy poziom w nieco dłuższym czasie – dlatego kluczowe jest umiejętne dobieranie środków treningowych i takie układanie tego procesu, by zachować wszystkie osoby i rozwinąć je do maksymalnej efektywności, która ma nastąpić już w wieku seniorskim lub pod koniec wieku juniorskiego (Dulibskyy i wsp., 2021).

Kompetencje dydaktyczne

Patrząc na kompetencje dydaktyczne trenera, trzeba wiedzieć, że w tej grupie najważniejsze są: odpowiednie przekazywanie wiedzy, umiejętność prawidłowego nauczania oraz umiejętność motywowania. Trener dzieci i młodzieży to całkiem inny zawód niż trener grup seniorskich. Kompetencje dydaktyczne zbierają w sobie całą gamę umiejętności związanych z odpowiednim wytłumaczeniem, odpowiednim podejściem do nauczania oraz odpowiednim pokazem i doborem metody nauczania, dlatego są bardzo istotną grupą kompetencji, którą każdy trener dzieci i młodzieży powinien rozwijać. Przekazywanie wiedzy to proces, który nie może odbywać się tylko w jeden sposób – musi być tak dobrany, aby zawsze trafiał do docelowej grupy, a nawet do docelowej jednostki: np. jedna osoba będzie potrzebować krótkich, prostych i zwięzłych instrukcji, inna – podejścia bardziej problemowego. Właśnie dlatego tak dużego znaczenia nabiera sama umiejętność nauczania – w znaczeniu holistycznym. Pamiętajmy, że sam pokaz ćwiczenia/działania nie jest często najistotniejszy, ale już umiejętność nauczenia czynności ruchowej, wytłumaczenia, na czym polega dany akt ruchowy i dane działanie, a następnie wyegzekwowania tego – jest tu kluczowe.

Przekazywanie wiedzy to proces, który nie może odbywać się tylko w jeden sposób – musi być tak dobrany, aby zawsze trafiał do docelowej grupy, a nawet do docelowej jednostki: np. jedna osoba będzie potrzebować krótkich, prostych i zwięzłych instrukcji, inna – podejścia bardziej problemowego

Warto też zwrócić uwagę, że w tej grupie kompetencji bardzo ważna jest umiejętność odpowiedniego motywowania i zachęcania do podejmowania aktywności fizycznej. Dzisiejsza młodzież żyje w świecie, gdzie doświadcza bardzo dużej liczby bodźców, które rozpraszają i bywają ciekawsze niż sam, często trudny, proces rozwijania umiejętności sportowych (Mazur L., 2023). Umiejętność motywowania musi więc koncentrować się na tym, że potrafimy przekonywać młodzież do tej ciężkiej pracy, do istoty samego procesu treningowego i do tego, że cierpliwość w nauczaniu jest ważna – a motywowanie musi trwać nieprzerwanie, zwłaszcza w trudnych momentach, których w sporcie dzieci i młodzieży nie brakuje i często powoduje zniechęcenie czy wręcz odrzucenie. To właśnie przez te trudne chwile musimy potrafić przeprowadzić naszych podopiecznych.

Kompetencje organizacyjne

Kompetencje organizacyjne, jest to jedna z najistotniejszych umiejętności dla każdego trenera sportowego, ale szczególnie dla tego pracującego z dziećmi oraz młodzieżą, który musi mieć je stale doskonalić. Nikt z nas nie lubi chaosu ani niepewności, kiedy ktoś gubi się w tym, co, kiedy i jak ma robić – dlatego tak ważne jest posiadanie dobrych kompetencji organizacyjnych, w których skład wchodzi m.in.: planowanie procesu treningowego, organizowanie, czyli realizowanie celów tego procesu, oraz bardzo dobre zarządzanie czasem i zawodnikami, a więc zarządzanie treningiem, mikrocyklami, makrocyklami i całym procesem. Trener w obecnych czasach to już nie tylko osoba, która prowadzi treningi, ale także osoba, która organizuje cały proces szkoleniowy, włącznie z wszystkimi jego elementami (Leśniewska A., Stosik A., 2011).

Przede wszystkim trener musi dbać  o dobrze zaplanowany proces treningowy – zarówno w krótkich cyklach tygodniowych – pod kątem ilości i objętości treningowej, ale także środków treningowych, które powinien obejmować.  Dobre planowanie procesu treningowego związane jest z wiedzą o dyscyplinie, doświadczeniem, ale także umiejętnością dostosowania planów do możliwości organizacyjnych – ile jednostek treningowych może zaplanować w tygodniu, gdzie może je przeprowadzić i jakiego będą rodzaju: siłowe, motoryczne, indywidualne czy zespołowe. Dobre planowanie naprawdę ułatwia organizację samych treningów i cały ten proces – świadomość i wiedza o tym, co się będzie działo w danym dniu i  tygodniu, kiedy mamy zaplanowane starty, gry treningowe czy udział w zawodach – jest bardzo istotny dla sprawnego przebiegu procesu.

Dlatego ta kompetencja jest naprawdę bardzo ważna – trener chaotyczny i niepewny wprowadza pewnego rodzaju niepokój, co może zniechęcić niektórych zawodników do dalszej pracy z nim. Trener musi także posiadać wiedzę, jak odpowiednio zarządzać całym procesem treningowym (w kontekście etapów szkolenia, rozwoju): co robimy na początkowych etapach szkolenia, co będziemy robić później, kiedy przechodzić na kolejny etap programowania treningowego, kiedy można wprowadzać naukę nowych, a kiedy bardziej zaawansowanych umiejętności oraz jakiego rodzaju elementy taktyki czy techniki wprowadzać na danym etapie – to bardzo istotne, zwłaszcza w grupach młodzieżowych, bo dobry trener, mając dobrze zaplanowany proces, potrafi ułożyć go z myślą o miesiącu, roku i kolejnych latach rozwoju zawodnika. Z tym wszystkim łączy się także dobre zarządzanie czasem.

Kompetencje społeczne

Kompetencje społeczne to grupa równie ważna jak pozostałe, a w jej skład wchodzi przede wszystkim: budowanie relacji, nauka współdziałania i współegzystowania w grupie, umiejętność rozwiązywania konfliktów oraz zarządzania osobami. Trzeba pamiętać, że rola trenera dzieci i młodzieży nie polega wyłącznie na tym, aby zespół osiągał jak największą efektywność, wygrywał w lidze czy zdobywał mistrzostwa – te rzeczy oczywiście budują więź społeczną, zjawisko synergii i dobrego funkcjonowania w grupie, i są ważne, ale trener ma być przede wszystkim dobrym nauczycielem umiejętności społecznych, uczącym elementów związanych z funkcjonowaniem w grupie i w społeczeństwie, zgodnie z zasadą, że: ważniejsze jest wychowanie dobrego człowieka niż zdobycie mistrzostwa za wszelką cenę, kolokwialnie mówiąc „po trupach”.

Budowanie relacji to coś, co jako trenerzy i nauczyciele młodzieży musimy potrafić przekazać – musimy uczyć szacunku do partnera i kolegi z grupy, mimo że czasem pojawiają się tarcia czy konflikty, a przy okazji rozwiązywania konfliktów ważna jest też umiejętność rozeznania, kiedy sprawę załagodzić, kiedy pozwolić jej wygasnąć samoistnie, a kiedy konieczna jest nasza interwencja. Chodzi tu o naukę relacji i poszanowania drugiego człowieka, w tym przeciwnika – szacunku do tego, że może być lepszy albo gorszy, i do całej gamy zachowań, które mogą się w tym kontekście pojawić. Bardzo istotna jest też nauka współdziałania w grach zespołowych – choć skupiamy się na indywidualnym rozwoju każdego zawodnika, tak aby był najlepszą wersją siebie, trzeba pamiętać, że w szczególności w grach zespołowych musimy nauczyć go współdziałania, bo w przyszłości, wchodząc do zespołu seniorskiego, będzie musiał z partnerami tworzyć kombinacje dwójkowe czy trójkowe i osiągać cele gry właśnie zespołowo. Chodzi więc o samą naukę tych interakcji, ich powtarzanie i umiejętne zarządzanie relacją między partnerami – to istota gier zespołowych, której trzeba nauczyć, przy czym nie chodzi o to, by maksymalnie doskonalić sam akt współdziałania, ale by nauczyć funkcjonowania zespołowego.

Bardzo ważnym elementem jest wreszcie rozwiązywanie konfliktów, ponieważ te się pojawiają, mniejsze lub większe – mogą mieć charakter rzeczowy, związany na przykład z pozycją w grupie czy z tym, dlaczego jeden zawodnik wychodzi w pierwszym składzie, a inny nie, ale mogą też mieć charakter emocjonalny (Panfil, 2012).  W przypadku konfliktów emocjonalnych rolą trenera jest szybkie ich rozwiązywanie, niedopuszczanie do eskalacji oraz uczenie szacunku dla odmiennego zdania i znajdowania kompromisu, czyli złotego środka – a więc uczenie samej umiejętności rozwiązywania konfliktów.

Kompetencje komunikacyjne

O tym, że jedną z najważniejszych kompetencji życiowych każdej i każdego z nas jest komunikacja, nie trzeba chyba nikogo przekonywać, ale tym bardziej jest to jedna z najistotniejszych kompetencji dla trenera pracującego w sporcie dzieci i młodzieży. W kontekście komunikacji warto zwrócić uwagę na pewne następujące elementy z nią związane.  

Po pierwsze, warto wyróżnić przede wszystkim umiejętność dostosowania języka do wieku i poziomu rozwoju zawodników. Istotne jest tu dobieranie odpowiedniego poziomu komunikatów, który ma trafiać do poszczególnych grup czy też osób. Warto zwrócić uwagę na prostotę przekazu, unikanie żargonu i języka zbyt kolokwialnego, a także budowanie instrukcji dotyczących działań i czynności ruchowych wymaganych w danej dyscyplinie w taki sposób, by zawsze były zrozumiałe dla odpowiedniej grupy wiekowej. Równie istotne jest też budowanie relacji i wspólnego kanału komunikacyjnego między trenerem a zawodnikami, tak aby wszyscy się dobrze rozumieli – trener rozumie komunikaty, które przekazują mu zawodnicy, a zawodnicy trafnie odczytują intencje trenera w procesie treningowym.

Trener musi potrafić przekazać komunikat nie tylko słowem, ale też gestem, tonem głosu, mimiką i kontaktem wzrokowym, ponieważ taka komunikacja jest narzędziem budowania jego autorytetu i zaufania zawodników.

Ważną umiejętnością związaną z komunikacją jest również udzielanie konstruktywnej informacji zwrotnej, czyli tak zwanego feedbacku – to istota każdej komunikacji, ale w sporcie dzieci i młodzieży szczególnie ważne jest budowanie informacji zwrotnej w taki sposób, by korygować błędy bez zniechęcania zawodnika, bez zbędnych słów i emocji. Ważne jest także, aby umiejętnie udzielać pochwał i zachowywać odpowiednią proporcję między pochwałami a uwagami krytycznymi.

Istotna jest też komunikacja niewerbalna i mowa ciała – trener musi potrafić przekazać komunikat nie tylko słowem, ale też gestem, tonem głosu, mimiką i kontaktem wzrokowym, ponieważ taka komunikacja jest narzędziem budowania jego autorytetu i zaufania zawodników. Trener pokazuje w ten sposób całym sobą, że coś jest dla niego istotne i wymaga uwagi. Bardzo ważne jest również aktywne słuchanie i empatia, czyli odbiór sygnałów od drugiej strony oraz rozpoznawanie emocji i potrzeb młodych zawodników – to w sporcie dzieci i młodzieży klucz do budowania relacji i rozwijania kompetencji społecznych. Trener musi wiedzieć, kiedy może użyć mocniejszych słów, kiedy powinien wzmocnić ton głosu, a kiedy dostosować komunikat do konkretnej sytuacji – to rozpoznanie, kiedy coś powiedzieć, a kiedy tego unikać, oraz reagowanie na sygnały stresu, lęku czy frustracji, jest jedną z najważniejszych kompetencji w tym obszarze.

Warto też zwrócić uwagę, że komunikacja nie ogranicza się do relacji między zawodnikiem a trenerem – dotyczy również otoczenia młodego sportowca. Przede wszystkim są to rodzice, z którymi trener musi budować relację, umieć komunikować im poszczególne kwestie i dbać o to, by przepływ informacji był stały i klarowny. Ważne jest też porozumienie w środowisku klubowym – zawodnik często przechodzi między trenerami, więc sprawna wymiana informacji jest kluczowa dla ciągłości procesu treningowego. Istotnym elementem jest także otoczenie zewnętrzne młodego sportowca, jak choćby szkoła, oraz wszystko, co wiąże się z jego życiem i procesem treningowym i może mieć na niego wpływ. Umiejętność budowania takich kanałów komunikacji jest bardzo istotnym elementem wspierającym rozwój młodego zawodnika.

Kompetencje psychologiczne

W kontekście kompetencji trenera dzieci i młodzieży warto zwrócić uwagę na całą grupę kompetencji psychologicznych, która obejmuje m.in. takie elementy jak: empatia i wsparcie emocjonalne młodych sportowców, znajomość psychologii sportu oraz wszystko, co się z nią wiąże – umiejętność motywowania, odpowiednie podejście do budowania potencjału zawodnika, świadomości wymagań, jakie niesie ze sobą dana dyscyplina sportowa, podejście do startów i zawodów, a także umiejętność radzenia sobie ze stresem i emocjami zarówno podczas treningów, jak i podczas rywalizacji, umiejętności koncentracji na celach krótko– i długoterminowych oraz wsparcie psychiczne dla młodego człowieka w jego rozwoju psychologicznym, uwzględniające proces dojrzewania i rozwoju biologicznego. Ta grupa kompetencji jest oczywiście bardzo szeroka, dlatego warto rozwijać chociażby niektóre z jej elementów – nie oznacza to, że trener musi umieć rozwiązać każdy problem i być we wszystkich sytuacjach perfekcyjny, ale powinien posiadać przynajmniej podstawową wiedzę o tym, jak radzić sobie w określonych sytuacjach, jak pomóc zawodnikowi, a jeśli to konieczne – do kogo młodego sportowca skierować i gdzie może uzyskać właściwe wsparcie. To bardzo istotne w kontekście wsparcia i zrozumienia zawodnika, a każdy trener pracujący ze sportem dzieci i młodzieży powinien posiadać tę cechę, ponieważ dobre rozumienie graczy i ich emocji pozwala sprawniej się z nimi komunikować oraz lepiej odczytywać moment, w którym należy budować i planować kolejne etapy ich rozwoju sportowego.

Kompetencje etyczne i moralne

Ostatnią grupą kompetencji są kompetencje etyczne i moralne, z którymi wiąże się przede wszystkim sama postawa trenera – jego podejście do dyscypliny sportowej, szacunek do niej oraz do młodych zawodników. Ważne jest, aby trener posiadał silne wartości etyczne i zawsze działał w duchu fair play, który jest wartością bardzo pozytywną i pozwala nam prawidłowo funkcjonować społecznie, zarówno w świecie sportowym, jak i w życiu. Istotne jest, by trener był sprawiedliwy, potrafił trafnie oceniać sytuacje i zawsze kierował się wartościami, które są dla niego ważne i jednocześnie społecznie akceptowalne. Ważne jest też, aby nie dopuszczał do sytuacji, w których naruszanie tych wartości staje się widoczne czy nagminne, a jeśli do tego dojdzie – reagował i interweniował. Trener powinien również potrafić budować w zawodnikach wartości życiowe i społeczne, takie, które są związane z prawidłowym funkcjonowaniem w społeczeństwie (Spaaij, R., 2021). Dlatego tak istotne jest, by trener kierował się tymi zasadami i pokazywał całą swoją postawą, że sam ich przestrzega i że są dla niego ważne, a następnie potrafił przekazywać je i zaszczepiać w swoich zawodnikach – także podczas rywalizacji, aby ci zawsze kierowali się szacunkiem do przeciwnika, grali w duchu fair play i mogli wzrastać w zdrowym, moralnym środowisku sportowym, opartym na tych wartościach.

Model kompetencji trenerskich

Patrząc na opis tych wszystkich grup kompetencji trenerskich dla trenera dzieci i młodzieży, można wyróżnić pewnego rodzaju model, prezentowany poniżej:

– Kompetencje zawodowe – wiedza i umiejętności dotyczące dyscypliny, dostosowanie treningu do wieku i poziomu rozwoju.

– Kompetencje dydaktyczne – przekazywanie wiedzy, umiejętność nauczania, motywowanie.

– Kompetencje organizacyjne – planowanie procesu treningowego, zarządzanie czasem.

– Kompetencje społeczne – budowanie relacji, współdziałanie, rozwiązywanie konfliktów.

– Kompetencje komunikacyjne – dostosowanie języka, feedback, komunikacja niewerbalna, aktywne słuchanie i empatia.

– Kompetencje psychologiczne – empatia i wsparcie emocjonalne, znajomość psychologii sportu, wsparcie psychiczne.

– Kompetencje etyczne i moralne – postawa trenera, fair play, wartości i szacunek.

Ważne jest, aby zwrócić uwagę na to, że autor tekstu przedstawia jedynie jakąś pewną część kompetencji, które są wykorzystywane przez trenerów dzieci i młodzieży. Nie jest to lista zamknięta, bo proces treningowy jest złożony i stale ewoluuje. Zmieniają się także potrzeby dzieci i młodzieży, więc każdy moment będzie niósł ze sobą inne potrzeby warsztatu trenerskiego.  Ważniejsze w tym wymienionym modelu, będą raczej te całe duże grupy tych kompetencji, bo w obrębie każdej z nich możemy właśnie wymieniać potem poszczególne umiejętności. Każdy trener musi pamiętać jednak o rozwijaniu tych dużych grup kompetencyjnych, poszukiwać rozwoju w tych grupach w kontekście całościowym. Wszechstronny rozwój kompetencji jest jednym z najważniejszych zadań każdego trenera (Peter R., Bode G., 2012).

Zakończenie

W tym miejscu warto sobie zadać pytanie: W czym ja, jako trener/trenerka czuję się dobry/a ? Co wymaga poprawy? Każdy trener, niezależnie od stażu i doświadczenia, powinien regularnie zadawać sobie pytanie, które z tych kompetencji posiada na dobrym poziomie, a które wymagają dalszej pracy. Nie chodzi o to, by być ekspertem we wszystkich obszarach jednocześnie – to praktycznie niemożliwe – ale o świadomość własnych mocnych i słabych stron oraz gotowość do ciągłego rozwoju.

Adiunkt Karkonoskiej Akademii Nauk Stosowanych w Jeleniej Górze, nauczyciel szkolny i akademicki, doktor nauk o kulturze fizycznej. Doświadczenie zawodowe zdobywał m.in. jako dyrektor fundacji Road to Sport, koordynator ds. sportowych klubu AZS AWF Wrocław, współtwórca i koordynator projektu dla dzieci i młodzieży: „Dolnośląska Akademia Siatkówki”, trener siatkówki – pracował m.in. w kadrach wojewódzkich woj. dolnośląskiego, Gwardii Wrocław, #VolleyWrocław.