Kwestia równouprawnienia płci w sporcie od lat stanowi przedmiot debaty zarówno w Polsce, jak i na świecie. W ostatnich latach obserwujemy rosnącą świadomość potrzeby zwiększenia udziału kobiet w strukturach zarządczych, wyrównywania warunków ekonomicznych oraz przeciwdziałania dyskryminacji.

Artykuł prezentuje wyniki badań jakościowych dotyczących postaw i aktywności przedstawicieli polskich związków sportowych wobec polityki równości płci, przeprowadzonych rok po ogłoszeniu projektu zmiany ustawy o sporcie, w czerwcu 2025 roku. Analiza pozwala uchwycić zróżnicowane formy zaangażowania, od działań systemowych po deklaratywne poparcie oraz ukazuje bariery i kontrowersje związane z wdrażaniem mechanizmów równościowych na rzecz równouprawnienia płci. Na podstawie przeprowadzonych badań jakościowych wyodrębniono typologię postaw i aktywności respondentów, która pozwala na zrozumienie spektrum podejść do kwestii równości płci w polskim środowisku sportowym. Omówione zostają różne strategie działania, począwszy od inicjatyw lobbingowych i reform warunków ekonomicznych, po działania implementacyjne wynikające z wymogów międzynarodowych. Analiza uwzględnia zarówno proaktywne inicjatywy wewnętrzne, jak i działania reaktywne podejmowane w odpowiedzi na zewnętrzne standardy i regulacje. Szczególną uwagę poświęcono praktycznym efektom podejmowanych działań oraz motywacjom stojącym za różnymi formami aktywności na rzecz równouprawnienia w polskim sporcie.

Na podstawie analizy wypowiedzi respondentek i respondentów wyłoniono kilka dominujących typów postaw i form aktywności, od najbardziej aktywnych promotorów zmian strukturalnych po reprezentantów zaangażowania wyłącznie deklaratywnego, które zostaną scharakteryzowane poniżej. Badanych można podzielić na następujące grupy pod względem ich zaangażowania.

Kobiety w zarządach polskich związków sportowych: między impulsem legislacyjnym a systemową zmianą

Aktywni promotorzy zmian strukturalnych

Najliczniejszą grupę stanowili działacze aktywnie dążący do zwiększenia udziału kobiet w strukturach zarządczych polskich związków sportowych. Charakterystyczną cechą tej grupy było podejmowanie konkretnych inicjatyw, często o charakterze lobbingowym:Lobbuję, aby więcej kobiet było zaangażowanych w zarządzanie związkiem,Jestem zaangażowany, ale jestem zaangażowany nie na najwyższym szczeblu, tylko staram się agitować właśnie w województwach, aby kobiety znajdowały miejsce na ważnych stanowiskach.Szczególnie istotne wydają się wypowiedzi osób z pozycji decyzyjnych, które mogły wykazać się konkretnymi rezultatami: Zaproponowałem, namówiłem i pierwsze kobiety pojawiły się w zarządzie związku (prezes związku).

Reformatorzy warunków ekonomicznych

Drugą wyraźną grupę stanowili działacze koncentrujący się na wyrównywaniu warunków finansowych i bytowych dla sportowców obu płci:Doprowadziłem do wyrównania wypłat… premiowanie dziewcząt i chłopaków (w drużynach) na takich samych zasadach, tak samo nastąpiło wyrównanie diet (prezes związku). Działania te miały charakter systemowych reform wewnątrz związków, wprowadzających równe zasady wynagradzania i premiowania niezależnie od płci.

Przedstawiciele w formalnych strukturach równościowych

Istotną grupę stanowiły osoby (głównie kobiety) pełniące funkcje w dedykowanych komisjach i strukturach zajmujących się kwestią równouprawnienia: Jestem osobą odpowiedzialną w związku za ten temat (wiceprezeska), Jestem przewodniczącą Komisji ds. Kobiet (prezeska),Pracuję w Komisji ds. Kobiet (członkini zarządu).

Liderzy wdrożeń standardów międzynarodowych

Wyróżniono również grupę osób, których zaangażowanie wynikało głównie z konieczności implementacji standardów narzucanych przez organizacje międzynarodowe. Ta kategoria respondentów postrzegała swoje zaangażowanie bardziej jako obowiązek, wynikający z zewnętrznych regulacji niż wewnętrzną inicjatywę.

Przeciwdziałający dyskryminacji i mobbingowi

Mniej liczną, ale wyraźnie zarysowującą się grupę, stanowiły osoby koncentrujące się na walce z niewłaściwym traktowaniem kobiet w środowisku sportowym. Ta kategoria skupiała się na przeciwdziałaniu dyskryminacji, mobbingowi i lekceważeniu kobiet w sporcie.

Reprezentanci zaangażowania deklaratywnego

Najmniej liczną grupę stanowiły osoby deklarujące ogólne poparcie dla równouprawnienia bez wskazania konkretnych działań.

Badanie wykazało, że większość respondentów i respondentek deklaruje osobiste zaangażowanie w działania na rzecz równouprawnienia płci w sporcie. Dominującymi formami tego zaangażowania są: aktywne działania na rzecz zwiększenia udziału kobiet w strukturach zarządczych, wyrównywanie warunków ekonomicznych sportowców obu płci oraz formalne zaangażowanie w prace komisji i struktur równościowych. Co istotne, analiza wskazuje na różnorodny charakter tego zaangażowania, od systemowych zmian strukturalnych, przez reformy ekonomiczne, po przeciwdziałanie dyskryminacji i mobbingowi. Należy jednak zauważyć, że część deklaracji ma charakter ogólny, bez wskazania konkretnych inicjatyw i rezultatów.

W organizacjach, gdzie kobiety mają już znaczący udział w strukturach zarządczych, dominuje przekonanie o braku konieczności wprowadzania dodatkowych regulacji. Równość jest tam traktowana jako naturalny stan rzeczy, wynikający często ze specyfiki dyscypliny.

Postrzeganie polityki równości płci w kontekście obsady stanowisk w polskich związkach sportowych

Przeprowadzona analiza pokazuje również zróżnicowane podejścia do polityki równości płci w polskich związkach sportowych, koncentrując się na różnicach w postrzeganiu tej kwestii w zależności od aktualnej reprezentacji kobiet w strukturach władz związków. Wynik badań ujawnia wyraźną korelację między obecnym udziałem kobiet we władzach związków a oceną potrzeby wprowadzania formalnych mechanizmów równościowych. Omawia trzy główne perspektywy: postrzeganie równości jako stanu naturalnego w organizacjach o wysokiej reprezentacji kobiet, dylematy równościowe w związkach zdominowanych przez mężczyzn oraz kontrowersje wokół stosowania kwot i odgórnych regulacji. Szczególną uwagę poświęcono analizie barier strukturalnych i kulturowych, które wpływają na niską aktywność kobiet w strukturach organizacyjnych oraz nieformalnym praktykom równościowym stosowanym przez niektóre związki. Rozdział przedstawia także różne propozycje rozwiązań, od działań edukacyjnych i wspierających po mechanizmy strukturalne, ukazując złożoność debaty nad optymalnym sposobem zwiększania udziału kobiet w zarządzaniu polskim sportem.

Równość jako stan naturalny w związkach o wysokiej reprezentacji kobiet

Badania wykazują wyraźną zależność między aktualną reprezentacją kobiet we władzach związków sportowych a postrzeganiem potrzeby formalnych polityk równościowych. W organizacjach, gdzie kobiety mają już znaczący udział w strukturach zarządczych, dominuje przekonanie o braku konieczności wprowadzania dodatkowych regulacji. Równość jest tam traktowana jako naturalny stan rzeczy, wynikający często ze specyfiki dyscypliny.

W związkach, gdzie kobiety są już silnie reprezentowane we władzach, rozmówcy często uważają, że nie ma pilnej potrzeby wprowadzania dodatkowych przepisów czy formalnej polityki równości. Jak zauważył jeden z prezesów: U nas od lat jest równowaga w zarządzie, więc to dowód, że kobiety nie potrzebują specjalnego wsparcia, po prostu mają kompetencje i zaangażowanie. W niektórych dyscyplinach proces ten zachodzi samoistnie: W naszym związku wszystko po prostu poukładało się samoczynnie. Nie było potrzeby wprowadzania żadnych sztucznych regulacji.

Dylematy równościowe w związkach zdominowanych przez mężczyzn

Odmienną perspektywę prezentują przedstawiciele związków, w których władze są zdominowane przez mężczyzn. Choć dostrzegają oni potrzebę zwiększenia udziału kobiet, to różnią się w podejściu do metod osiągnięcia tego celu.

Kontrowersje wokół kwot i odgórnych regulacji

Wielu respondentów krytycznie odnosi się do systemów kwotowych i sankcji jako metody zwiększania reprezentacji kobiet: Wprowadzenie twardych kwot to próba naprawiania systemu na siłę. Zamiast pomóc kobietom, może je tylko zdeprecjonować, bo będzie się mówiło, że ktoś jest w zarządzie tylko dlatego, że jest kobietą, a nie ze względu na kompetencje. Pojawiają się obawy o jakość kadr wybranych pod presją formalnych wymogów: Jeśli będziemy zmuszeni wybierać kobiety tylko po to, żeby spełnić wymogi, to czy to jest rzeczywiście to, o co nam chodzi? Przecież chcemy najlepszych ludzi na tych stanowiskach, niezależnie od płci.

Bariera podaży i potrzeba działań oddolnych

Respondenci często wskazują, że prawdziwym problemem jest niewielka liczba kobiet aktywnych w strukturach niższego szczebla: Problem zaczyna się znacznie wcześniej. Mamy mało kobiet w klubach i w zarządach wojewódzkich, więc skąd mamy brać kandydatki do władz krajowych? To tam trzeba zacząć zmiany. Jako rozwiązanie proponowane są działania edukacyjne i wspierające: Zamiast narzucać kwoty, powinniśmy inwestować w szkolenia dla kobiet, które pomogą im uwierzyć w siebie i zdobyć potrzebne umiejętności. To przyniesie trwałą zmianę.

Przeszkody strukturalne i stereotypy

Badania ujawniają również istnienie barier strukturalnych i kulturowych, które zniechęcają kobiety do angażowania się w politykę zarzadzania organizacją sportową: Kobiety często muszą udowadniać swoją wartość dwa razy bardziej niż mężczyźni. W środowisku zdominowanym przez mężczyzn, czują się nieraz lekceważone czy pomijane. Istotną przeszkodą jest też obciążenie innymi obowiązkami: Wiele moich koleżanek po prostu nie ma czasu na dodatkową aktywność. Praca zawodowa, dom, dzieci – kiedy mają jeszcze działać społecznie w związku sportowym?

Nieformalne praktyki równościowe

Pomimo braku formalnych polityk, część związków wprowadza konkretne rozwiązania wspierające równość: Nie mamy specjalnego dokumentu o równości, ale dbamy o to, by nasze drużyny kobiece i męskie miały takie same warunki finansowe i szkoleniowe. To dla nas oczywiste. Wielu respondentów dostrzega także wartość różnorodności perspektyw: Z mojego doświadczenia wynika, że kobiety wnoszą inną wrażliwość i podejście. Są często bardziej systematyczne, dokładne w komunikacji. To bardzo pomaga w zarządzaniu.

Pojęcie „Polityka równości w polskich związkach sportowych” nabiera specyficznego znaczenia w kontekście nowelizacji ustawy o sporcie i szerszej dyskusji o równości płci. Przeprowadzone badania jakościowe ujawniają interesujący obraz stanu formalnych i nieformalnych polityk równościowych w tych organizacjach.

Badania jednoznacznie wskazują, że kluczowym czynnikiem stymulującym zmiany w zakresie polityki równości są wymogi i zalecenia Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego czy międzynarodowych federacji sportowych: World Athletics, World Sailing czy International Tenis Federation.

Stan obecny: brak formalnych polityk równości

Zdecydowana większość respondentów i respondentek zarządzających polskimi związkami sportowymi na pytanie: „Czy Pani/Pana organizacja ma politykę/i równości?” przyznała wprost, że ich organizacje nie posiadają wdrożonej formalnej polityki równości. Tylko przedstawiciele dwóch związków sportowych potwierdzili posiadanie takich regulacji, jednak w ograniczonej formie. Zarządzający argumentują, że nie ma w ogóle żadnych takich procedur, kodeksów etycznych. Część rozmówców wskazuje, że nawet jeśli pewne elementy polityki równości są obecne, mają one charakter wyłącznie deklaratywny, nieprzekładający się na praktykę: Generalnie trzeba potwierdzić tezę, że w zasadzie w polskich związkach sportowych takiej polityki równości nie ma. Miejscem, w którym twarde zapisy mogłyby się znaleźć są oczywiście statuty i tu na razie się nic wielkiego nie dzieje.

Początki zmian w związkach

Badania wskazują jednak, że niektóre związki, tych jest zdecydowanie mniej, zaczynają dostrzegać potrzebę formalizacji polityki równości i podejmują pierwsze kroki w tym kierunku: Właśnie zaczynamy tworzyć tę politykę – mówi członkini zarządu jednego ze związków. Pozytywnym przykładem jest Polski Związek Żeglarski, który, jako jedyny, wprowadził zapisy dotyczące polityki równości w swoim statucie. Ciekawy jest także przypadek związku, który twierdzi, że kwestie równościowe „poukładały się samoczynnie”, bez potrzeby formalnych regulacji: W naszym środowisku poukładało się wszystko samoczynnie, bez konieczności wprowadzania polityki równości płci.

Wpływ międzynarodowych federacji sportowych

Badania jednoznacznie wskazują, że kluczowym czynnikiem stymulującym zmiany w zakresie polityki równości są wymogi i zalecenia Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego czy międzynarodowych federacji sportowych: World Athletics, World Sailing czy International Tenis Federation. Organizacje te często wyprzedzają polskie związki w zakresie wprowadzania polityk równościowych: Tu z pomocą na pewno przychodzą międzynarodowe federacje, bo tam ten proces postępuje zdecydowanie szybciej i zdecydowanie bardziej konsekwentnie. W przepisach wielu międzynarodowych federacji sportowych jest wprost napisane po prostu, czy określone kwoty. Międzynarodowe federacje często posiadają bardziej konsekwentne przepisy dotyczące kwot (30%, 50%) oraz kodeksy etyczne zakazujące dyskryminacji. Federacje międzynarodowe są postrzegane przez część respondentów jako „sojusznicy” w dążeniu do równości. Wskazują kierunek zmian i oczekują przeniesienia odpowiednich przepisów na poziom krajowy, choć nie zawsze sankcjonują ich brak.

Zmiany systemowe i regulacje promujące równość płci

Warto zauważyć, że niektóre związki sportowe wprowadzają zmiany statutowe mające na celu zwiększenie reprezentacji kobiet:

W Polskim Związku Pięcioboju Nowoczesnego statutowo zagwarantowane jest zasiadanie minimum jednej kobiety w zarządzie, co wprowadzono kilka lat temu zgodnie z zaleceniami Ministerstwa Sportu i Turystyki  (Kodeks Dobrego Zarządzania).

Podobnie w Polskim Związku Zapaśniczym statut związku gwarantuje miejsce dla co najmniej jednej kobiety w zarządzie, co również wprowadzono po zaleceniach Kodeksu Dobrego Zarządzania Ministerstwa Sportu i Turystyki.

Działająca w ramach Instytutu Sportu – Państwowego Instytutu Badawczego Akademia Zarządzania Sportem prowadzi – dotowany ze środków MSiT – projekt „Liderki w sporcie”. W tym roku w ramach cyklu zrealizowano osiem spotkań.

Wnioski

Analiza zebranego materiału wskazuje jednoznacznie na dominację mężczyzn w zarządach większości polskich związków sportowych. Jednak zauważalny jest też trend zmian, idących w kierunku większej równowagi płci. Interesujący jest fakt, że choć na najwyższych stanowiskach zarządczych przeważają mężczyźni, na stanowiskach wykonawczych i administracyjnych często więcej jest kobiet. Sugeruje to istnienie „szklanego sufitu”, utrudniającego kobietom awans na najwyższe pozycje kierownicze w świecie sportu.

Badania pokazują, że, choć w polskich związkach sportowych nadal dominują mężczyźni, rośnie świadomość potrzeby większej reprezentacji kobiet. Preferowane są jednak działania oddolne, edukacyjne i zachęcające, zamiast odgórnych regulacji i wprowadzanych kwot. Kluczowym wyzwaniem pozostaje zwiększenie liczby kobiet aktywnych na niższych szczeblach struktury organizacyjnej, co wymaga długofalowych działań, przełamujących zarówno bariery strukturalne, jak i psychologiczne.