W ostatnich latach zdrowie psychiczne zawodników stało się tematem poruszanym coraz częściej, zarówno przez naukowców, jak i przez samych sportowców. Zupełnie inaczej wygląda sytuacja w obszarze badań nad zdrowiem psychicznym w innych grupach tworzących środowisko sportowe, w tym wśród osób będących w kluczowym punkcie tegoż środowiska – trenerów.

Liczba badań dotycząca częstości występowania symptomów, ważnych czynników ryzyka oraz samych zaburzeń zdrowia psychicznego u sportowców rośnie w ekspresowym tempie (Reardon i inni, 2019; Vella i inni, 2021). Badania dotyczące szkoleniowców pojawiają się rzadziej, opierają się na dużo mniej licznych grupach i dotyczą wyłącznie trenerów z krajów odległych kulturowo i systemowo od Polski (Frost i inni, 2024). Stąd też trudno wnioskować, na ile stan zdrowia psychicznego w grupie polskich trenerów różni się od populacji ogólnej czy od stanu zdrowia psychicznego wśród zawodników (Waleriańczyk i inni, 2025). Zdecydowanie mniej wiemy też o sposobach skutecznej interwencji i prewencji oraz organizacji kompleksowych systemów wsparcia dedykowanych szkoleniowcom. Mamy przekonanie, że najwyższy czas na rozpoczęcie rozmowy i badań z zakresu zdrowia psychicznego wśród trenerów. Dlaczego? Oto cztery powody:

1.    Rozmowa na temat zdrowia psychicznego pomaga w burzeniu barier powstrzymujących przed sięgnięciem po pomoc specjalistyczną.

2. Wczesna prewencja drogą najszybszego powrotu do pełni zdrowia i dobrostanu psychicznego.

3. Trenerzy mierzą się z wieloma stresorami i czynnikami ryzyka dla rozwoju zaburzeń zdrowia psychicznego, a zdrowie psychiczne jest niezbędne do długofalowej efektywności pracy trenerskiej.

4. Trenerzy pełnią kluczową rolę we wspieraniu zdrowia psychicznego zawodników (niezależnie czy tego chcą ani czy potrafią to robić umiejętnie).

1. Rozmowa na temat zdrowia psychicznego pomaga w burzeniu barier powstrzymujących przed sięgnięciem po pomoc specjalistyczną
   
   Otwartość wielkich mistrzów sportu w mówieniuo swoich symptomach zaburzeń zdrowia psychicznego pomaga w budowaniu zrozumienia dla tego tematu. Jeśli nawet najbardziej utytułowani sportowcy zmagają się z takimi trudnościami i mówią otwarcie o tym, że potrzebowali pomocy, dlaczego ja sam miałbym obawiać się skorzystania ze specjalistycznego wsparcia? Wypowiedzi Michaela Phelpsa i Simone Biles oraz chęć do dzielenia się swoimi przeżyciami, pomagają w normalizowaniu faktu, że zaburzenia zdrowia psychicznego mogą dotknąć każdego – a to z kolei zmniejsza stygmatyzację i ułatwia podjęcie decyzji o korzystaniu z pomocy specjalistycznej. Dlatego też warto budować środowisko o wysokim poziomie psychologicznego bezpieczeństwa, w którym każdy może otwarcie mówić o swoich przeżyciach, bez obawy o to, że te informacje zostaną wykorzystane przeciwko niemu (Lundqvist i inni, 2025). Takie podejście jest szczególnie ważne w dobie rozkwitu mediów społecznościowych, które kreują iluzję doskonałości – przeglądając je możemy wpaść w pułapkę myślenia, że to tylko my przeżywamy nieprzyjemne emocje – jest to tylko iluzja i warto o tym przypominać! Iluzją jest też to, że trenerzy i trenerki są osobami, które nie zmagają się z symptomami zaburzeń zdrowia psychicznego. Stąd też bardzo ważnym ogniwem dla zwiększania świadomości i zmniejszania stygmatyzacji są trenerzy i ich otwartość na rozmowy o zaburzeniach zdrowia psychicznego oraz gotowość do dzielenia się własnymi przeżyciami, doświadczeniami i trudnościami.

2. Wczesna prewencja drogą najszybszego powrotu do pełni zdrowia i dobrostanu psychicznego

Normalizacja tego, że nawet najbardziej spełnieni spośród nas zmagają się z trudnościami z zakresu zdrowia psychicznego, to pierwszy krok w stronę poprawy zdrowia psychicznego w naszym otoczeniu. Kolejny krok to zwiększenie kompetencji w zakresie rozpoznawania objawów i odróżniania przejściowych trudności i przeciążenia od symptomów, które wymagają specjalistycznego wsparcia. Aby w tym pomóc, podobnie jak w jednym z poprzednich artykułów (https://forumtrenera.com/porozmawiajmy-o-zdrowiu-psychicznym-czesc-iii/), chcielibyśmy podzielić się narzędziem służącym do rozpoznawania zaburzeń zdrowia psychicznego, które zostało opracowane przez grupę ekspertów ds. zdrowia psychicznego, działającą przy Międzynarodowym Komitecie Olimpijskim (Gouttebarge i inni, 2021). Narzędzie to zawiera opis myśli, uczuć, działań i zmian fizycznych, które powinny stanowić sygnał ostrzegawczy oraz zbiór tzw. czerwonych flag, które powinny wzbudzić naszą czujność w szczególnym stopniu. Mogą z niego korzystać sami sportowcy i osoby z ich otoczenia, a w szczególności – trenerzy i trenerki.

Pozostaje pytanie: gdzie szukać pomocy? W przypadku zawodników przygotowania olimpijskiego i paralimpijskiego odpowiednim miejscem może być Poradnia Zdrowia Psychicznego Centralnego Ośrodka Medycyny Sportowej (COMS), w której profesjonalna pomoc udzielana jest w sposób całkowicie poufny. Inne miejsca, w których można uzyskać pomoc opisane są w przystępny sposób w zakładce „Gdzie szukać pomocy?” na stronie https://zdrowie.psych.pan.pl/kompendium-wiedzy/.

Znaleźć tam można także ważne informacje dotyczące tego, jak wygląda pierwsza wizyta u specjalisty oraz jasne rozróżnienie pomiędzy kompetencjami i usługami świadczonymi przez psychologa, psychoterapeutę i psychiatrę. Podejmując decyzję o szukaniu pomocy, warto pamiętać: badania jasno wskazują, że wczesne wykrycie trudności i szybko udzielone wsparcie oraz działania prewencyjne są najlepszą drogą do szybkiego powrotu do pełnej sprawności (Reardon i inni, 2019; Purcell, Gwyther i  Rice, 2019). Co ciekawe, działania prewencyjne w tym zakresie są też świetną inwestycją z perspektywy społeczeństwa – zwracają się bowiem 4–5 krotnie poprzez zapobieganie spadkowi produktywności i powrotowi to optymalnej sprawności działania (Chisholm i inni, 2016).

„Przez najdłuższy czas myślałem, że prośba o pomoc jest oznaką słabości, bo tego nas uczy społeczeństwo. To szczególnie prawdziwe z perspektywy sportowca. Jeśli prosimy o pomoc, to nie jesteśmy tym macho sportowcem, do którego ludzie mogą patrzeć z podziwem. No cóż, wiecie co? Jeśli ktoś chce nazwać mnie słabym za proszenie o pomoc, to jego problem. Bo ja ratuję swoje życie”.

Michael Phelps

„Musimy skupić się również na sobie, ponieważ na koniec dnia, jesteśmy też ludźmi. Czasami trzeba po prostu się wycofać i odpuścić”.

Simone Biles

3. Trenerzy mierzą się z wieloma stresorami i czynnikami ryzyka dla rozwoju zaburzeń zdrowia psychicznego, a zdrowie psychiczne jest niezbędne do długofalowej efektywności pracy trenerskiej

Rozmowa o zdrowiu psychicznym w sporcie to nie tylko rozmowa o tym, jak się mają sportowcy, i w jaki sposób trenerzy mogą ich wspierać – to także rozmowa o tym, jak się mają trenerzy. Warto ją rozpocząć od obserwacji, że trenerzy, tak samo jak zawodnicy, funkcjonują w środowisku charakteryzującym się bardzo wysokimi wymaganiami, ciągłą presją i nieustanną oceną – badacze pokusili się nawet o sprawdzenie, jak wiele stresorów oddziałuje na zawodników funkcjonujących w takim środowisku i zidentyfikowali ich ponad 1200 (Arnold i Fletcher, 2012).

Otwartym pozostaje pytanie, ile stresorów zidentyfikowaliby badacze, gdyby w badaniach skupili się na trenerach? Biorąc pod uwagę spoczywające na barkach trenerek i trenerów wymagania związane z zarządzaniem zespołem i sztabem, przywództwo, podejmowanie strategicznych decyzji dotyczących procesu treningowego, można zakładać, że taka lista mogłaby być jeszcze dłuższa. Warto też zwrócić uwagę na fakt, że oprócz ilości i intensywności stresorów, ważny jest też sposób radzenia sobie z nimi, w tym posiadanie odpowiednich kompetencji i przestrzeni do wykorzystania adaptacyjnych sposobów regulacji emocji i pobudzenia. W grupie trenerów może to być szczególnie utrudnione przez długotrwałe i nieregularne godziny pracy i brak momentów, w których mogą całkowicie odłączyć się od pełnionej przez siebie roli (Kowalski i inni, w przygotowaniu). Koniec zawodów jest przecież początkiem przygotowań do kolejnego startu, a praca trenerska jest zazwyczaj spełnieniem życiowej pasji. Gdzie jest w takim razie moment na prawdziwy odpoczynek i realizację innych zainteresowań?

Przy ciągłej profesjonalizacji sportu i zwiększaniu wymagań wobec trenerów, dbanie o własne zdrowie psychiczne staje się jednym z najważniejszych sposobów na zachowanie wysokiej efektywności pracy, szczególnie w perspektywie długofalowej (Frost i inni, 2024, Kowalski i inni, w przygotowaniu). Nie da się być dobrym trenerem bez odpowiedniego doświadczenia, ani zdobyć doświadczenia bez dbania o psychologiczny dobrostan, który pozwala wytrwać w sporcie przez lata. Dostępne badania obrazują istnienie zarówno czynników ryzyka, jak i czynników chroniących, kluczowych dla długofalowego funkcjonowania w sporcie na wysokim poziomie. Należą do nich m.in. odpowiedni styl życia (np. aktywność fizyczna, dbałość o sen i dietę), odporność na stres, wypracowanie sposobów radzenia sobie (np. autorefleksja, umiejętność odpoczynku, zarządzanie sobą w czasie) czy budowanie sieci wsparcia społecznego. Równie istotne jest pozwolenie trenerom na dominujący wpływ na środowisko pracy, zgodnie z zasadą “athlete-centered, coach-driven”.

4. Trenerzy pełnią kluczową rolę we wspieraniu zdrowia psychicznego zawodników

Popularne sformułowanie, że „trener jest najlepszym psychologiem” jest szkodliwym skrótem myślowym. Dlaczego? Po pierwsze – trenerzy pełnią bardzo wiele różnych ról i niekoniecznie powinni być obarczani kolejnym zestawem obowiązków – praca psychologa to praca na pełen etat. Po drugie, psychologowie to osoby po pięcioletnim przygotowaniu do pełnienia zawodu, które dodatkowo regularnie korzystają z superwizji, czyli konsultacji z bardziej doświadczonym psychologiem, podczas której upewniają się co do zasadności swoich diagnoz, interpretacji i sposobu postępowania oraz dyskutują na temat swoich trudności w pracy. To ważne, ponieważ praca z ludzką psychiką jest wymagająca i obciążająca emocjonalnie, a psychologowie — dzięki wieloletniemu szkoleniu i superwizji — uczą się, jak właściwie reagować na trudne sytuacje, regulować własne emocje i podejmować decyzje, które realnie służą zdrowiu i bezpieczeństwu drugiej osoby. Dodatkowo, psychologowie często przekierowują swoich klientów do psychoterapeutów bądź psychiatrów, mając kompetencje do identyfikowania takich sytuacji i jasno rozpoznając moment, w którym najlepsze dla podopiecznego jest skierowanie go do specjalistycznej, bardziej zaawansowanej formy wsparcia.

Trenerzy zazwyczaj nie mają formalnego wykształcenia psychologicznego, ani nie korzystają z superwizji. Mimo to odgrywają kluczową rolę w trosce o zdrowie psychiczne zawodników – niezależnie od tego, czy tego chcą i czy potrafią robić to w pełni świadomie. To właśnie oni budują z zawodnikami relacje i są ważnymi osobami w ich życiu, nie tylko sportowym. Trenerzy nie powinni zastępować psychologów sportu i nie muszą wchodzić w tę rolę, aby realnie wspierać dobrostan swoich zawodników. Poznając objawy zaburzeń zdrowia psychicznego, mogą uwrażliwiać na nie zawodników. Dzieląc się własnymi doświadczeniami i emocjami, mogą przyczyniać się do zmniejszania stygmatyzacji oraz promowania adaptacyjnych sposobów radzenia sobie w trudnych sytuacjach. Wiedząc, gdzie i jak szukać pomocy, mogą też wspierać zawodników w podjęciu decyzji o skorzystaniu z profesjonalnego wsparcia. Podsumowując: trenerzy mogą stać się adwokatami konstruktywnego podejścia do zdrowia psychicznego –podejścia, które z jednej strony ogranicza niepotrzebne cierpienie, a z drugiej sprzyja długofalowej efektywności sportowej. Bez ich zaangażowania, nawet najlepiej zaprojektowany system oparty jedynie na edukowaniu i wspieraniu zawodników nie osiągnie pełnej skuteczności.

Kolejne kroki

Instytut Sportu – Państwowy Instytut Badawczy wspólnie z Centralnym Ośrodkiem Medycyny sportowej realizuje obecnie projekt „Od Paryża do Los Angeles: zrozumieć trajektorię zdrowia psychicznego polskich sportowców wyczynowych i psychologiczne czynniki ryzyka”, finansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki. W 2026 roku planujemy rozszerzyć działania o środowisko trenerskie. Zachęcamy trenerów, organizacje i specjalistów do współpracy – swoje dane kontaktowe możecie zostawić TUTAJ  . Odezwiemy się niebawem, prace w toku!

1 Zakład Nauk Społecznych, Instytut Sportu – Państwowy Instytut Badawczy

2 Zakład Fizjologii, Instytut Sportu – Państwowy Instytut Badawczy

3 Instytut Psychologii, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie

4 Centralny Ośrodek Medycyny Sportowej, Warszawa

5 Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego, Warszawa

---