Czym naprawdę jest wzmocnienie a czym nie jest? Jak z pojedynczych wzmocnień zbudować całą nową umiejętność, której zawodnik jeszcze nie ma w swoim repertuarze? To dwa najbardziej podstawowe, a zarazem najczęściej źle rozumiane techniki w warsztacie trenera stosującego zasady analizy zachowania.

W poprzednim artykule przedstawiono stosowaną analizę zachowania (SAZ), która patrzy na sport przez pryzmat konsekwencji: to, co następuje po zachowaniu zawodnika, decyduje o tym, czy zachowanie to powtórzy się w przyszłości. Dziś rozkładamy tę zasadę na czynniki pierwsze.

Czym jest wzmocnienie (a czym nie jest)

W języku potocznym „wzmocnienie” kojarzy się z nagrodą, przykładowo może to być pochwała, naklejka, wyższa ocena lub też słodycz. Analiza zachowania definiuje je inaczej, ściślej i bardziej użytecznie:

Wzmocnieniem jest każda konsekwencja zachowania, która zwiększa prawdopodobieństwo, że to zachowanie wystąpi ponownie w przyszłości (Skinner, 1953)

To definicja funkcjonalna, nie topograficzna i nie ma z góry ustalonej listy rzeczy, które „są” wzmocnieniami. O tym, czy coś jest wzmocnieniem, decyduje wyłącznie efekt: czy po zastosowaniu tej konsekwencji zachowanie faktycznie przybiera na częstości. Pochwała trenera, która nie zmienia zachowania zawodnika, wzmocnieniem nie jest, niezależnie od tego, jak bardzo chcielibyśmy, żeby nią była.

Ta różnica ma praktyczne konsekwencje. Klasyczna teoria redukcji potrzeb (Hull, 1943) zakładała, że wzmacniają nas bodźce zaspokajające potrzeby biologiczne. Ale sacharyna nie zaspokaja żadnej potrzeby, a mimo to działa jak silne wzmocnienie; witamina B1, mimo kluczowego znaczenia dla zdrowia, wzmocnieniem zwykle nie jest. Podobnie nie sprawdziła się teoria „trans-sytuacyjności” (Meehl, 1950), według której wzmocnienie skuteczne w jednej sytuacji będzie skuteczne we wszystkich innych. David Premack pokazał natomiast, że nawet tak uniwersalne wzmocnienie jak woda w jednych warunkach wzmacnia zachowanie, a w innych może działać niemal jak kara (Premack, 1959). Wniosek dla trenera jest prosty:

Nie ma uniwersalnej listy skutecznych wzmocnień sportowych

To, co jest silnym wzmocnieniem dla jednego zawodnika, tj. np. pięć minut gry w telefonie, publiczna pochwała przed drużyną, możliwość wybierania drużyny dla innego zawodnika/zawodniczki, może być całkowicie obojętne, a dla innego wręcz nieprzyjemne.

Ciekawą wskazówkę praktyczną daje tu zasada Premacka (1959): zachowanie bardziej prawdopodobne (czyli takie, które zawodnik i tak chętnie wykonuje) może wzmacniać zachowanie mniej prawdopodobne, pod warunkiem że dostęp do tego pierwszego jest uzależniony od wykonania drugiego. „Najpierw dokończ serię wykroków, potem możesz przejść do strzałów na bramkę” działa nie dlatego, że strzały są „nagrodą” w potocznym sensie, tylko dlatego, że w hierarchii preferencji tego konkretnego zawodnika strzelanie jest w danym momencie bardziej prawdopodobne niż wykroki.

Rozróżnienie na wzmocnienie pozytywne i wzmocnienie negatywne bywa niesłusznie mylone z podziałem na nagrodę i karę. Oba typy wzmocnienia zwiększają prawdopodobieństwo zachowania; różnica dotyczy tego, co dzieje się ze środowiskiem. Wzmocnienie pozytywne polega na dodaniu czegoś pożądanego po zachowaniu (trener chwali zawodnika za czyste wykonanie techniki, więc zawodnik chętniej wykonuje je poprawnie/czysto). Wzmocnienie negatywne polega na usunięciu lub uniknięciu czegoś niepożądanego, na przykład zawodnik, który w serii sprintów utrzymuje tempo powyżej progu wyznaczonego przez trenera, unika w ten sposób dodatkowych „karnych” okrążeń nakładanych za zwolnienie, chętniej utrzymując wysokie tempo biegu. W obu przypadkach zachowanie się nasila; mylenie wzmocnienia negatywnego z karaniem to jeden z najczęstszych błędów pojęciowych, także wśród samych trenerów.

Kara działa w kierunku dokładnie przeciwnym niż wzmocnienie, czyli zmniejsza, a nie zwiększa, prawdopodobieństwo wystąpienia zachowania w przyszłości. Podobnie jak wzmocnienie, przyjmuje dwie formy: karanie pozytywne polega na dodaniu czegoś niepożądanego po zachowaniu (np. dodatkowe okrążenia za spóźnienie na zbiórkę), a karanie negatywne na odebraniu czegoś pożądanego (np. skrócenie czasu gry po niesportowym zachowaniu). Kluczowa różnica między karaniem negatywnym a wzmocnieniem negatywnym leży właśnie w kierunku efektu a nie w tym, czy coś zostaje „zabrane”. Karanie negatywne osłabia zachowanie, które je poprzedziło, podczas gdy wzmocnienie negatywne wręcz przeciwnie to zachowanie wzmacnia. Dlatego to samo działanie trenera (np. odebranie zawodnikowi możliwości gry) w jednym kontekście może być karą, a w innym wcale nią nie być, jeśli nie zmniejsza częstości zachowania, po którym nastąpiło.

Najbardziej podstępny błąd trenerski to jednak nieświadome wzmacnianie zachowań niepożądanych. Przykładowo, zawodnik narzeka po nieudanej akcji, w reakcji trener podchodzi, tłumaczy, poświęca mu dodatkową uwagę. Jeśli uwaga trenera jest dla tego zawodnika wzmocnieniem (a często tak jest, nawet uwaga o negatywnym zabarwieniu bywa wzmocnieniem, jeśli alternatywą jest bycie ignorowanym), to jest to wysoce prawdopodobne, że narzekanie będzie się powtarzać, mimo najlepszych intencji trenera. Pytanie:

Jaką konsekwencję właśnie dostarczyłem i z jakim prawdopodobieństwem wpłynie ona na przyszłą częstość tego zachowania?

to najprostsze narzędzie, by takich pułapek unikać.

Kształtowanie zachowania (shaping) czyli jak uczyć czegoś, czego zawodnik jeszcze nie potrafi. Wzmacnianie zakłada, że zachowanie docelowe już się pojawia i wystarczy je wzmocnić, by stało się częstsze. Ale co zrobić, gdy zawodnik nie potrafi jeszcze wykonać danej techniki w żadnej, nawet niedoskonałej formie? Tu wkracza kształtowanie zachowania metodą kolejnych przybliżeń(ang. shaping) – jedna z fundamentalnych procedur analizy zachowania. Procedura ta mówi, że zamiast czekać na docelowe zachowanie w pełnej, poprawnej formie, wzmacniamy kolejne, coraz bliższe mu przybliżenia, stopniowo podnosząc poprzeczkę wymagań (Cooper, Heron i Heward, 2020). Korzenie tej procedury sięgają eksperymentalnych badań B.F. Skinnera (1938) nad gołębiami. Gołąb, który nigdy nie dziobnął w podświetlony przycisk, nie może zostać wzmocniony za to zachowanie, bo ono po prostu nie występuje. Skinner wzmacniał więc najpierw zwrócenie głowy w stronę przycisku, potem zbliżenie się do niego, potem dotknięcie dziobem w jego okolicy, aż wreszcie nastąpiło precyzyjne dziobnięcie. Każdy krok był drobnym przybliżeniem do celu; wymagania rosły stopniowo, w miarę jak poprzednie kryterium było już opanowane.

Ten sam mechanizm przenosi się bezpośrednio na pracę trenerską, zwłaszcza z dziećmi i młodzieżą. Młody zawodnik, który uczy się nowej techniki, przykładowo, prawidłowego skoku do wody przy starcie pływackim nie wykona jej poprawnie za pierwszym razem. Czekanie na perfekcyjne wykonanie, zanim padnie jakiekolwiek wzmocnienie, oznacza w praktyce brak wzmocnień przez wiele tygodni, a zachowania niewzmacniane wygasają albo nigdy się nie utrwalają. Kształtowanie odwraca tę logikę: trener wzmacnia najpierw samo poprawne ułożenie rąk, potem kąt wejścia, potem koordynację całego ruchu – nagradzając małe, realne postępy zamiast czekać na jeden, odległy sukces. To podejście ma też istotny walor motywacyjny: seria małych, osiągalnych sukcesów podtrzymuje zaangażowanie znacznie skuteczniej niż długie oczekiwanie na jeden duży.

Warto pamiętać, że kształtowanie może dotyczyć nie tylko formy (topografii) zachowania, ale też jego tempa, czasu trwania, opóźnienia reakcji czy intensywności. Trener może więc kształtować zarówno technikę, jak i na przykład szybkość reakcji na sygnał startowy.

Skuteczność interwencji behawioralnych w sporcie, w tym kształtowania, potwierdzają badania w tym systematyczny przegląd Schenk i Miltenberger (2019), obejmujący 101 badań i 23 rodzaje interwencji behawioralnych zastosowanych w 21 dyscyplinach sportu. Elmore i współpracownicy (2018) zastosowali technikę TAGteach – procedurę łączącą kształtowanie z natychmiastowym sygnałem dźwiękowym (tzw. „tag”) w celu poprawy techniki podania u studentów grających w rugby. Za każdym razem, gdy zawodnik wykonywał podanie choć trochę bliższe poprawnej formie, słyszał krótki dźwięk oznaczający, że właśnie to zachowanie zostało wzmocnione; kryteria tego, co „zasługiwało” na sygnał, rosły stopniowo, w miarę postępów zawodnika zgodnie ze schematem kolejnych przybliżeń. Interwencja przyniosła wyraźną i szybką poprawę jakości wykonania podań. W badanie Harrison i Pyles (2013) przyjrzano się  umiejętności znacznie bardziej złożonej i obarczonej ryzykiem kontuzji: techniką ataku w celu odebrania piłki u licealnych zawodników futbolu amerykańskiego. Porównali samą instrukcję werbalną z procedurą łączącą instrukcję, TAGteach (sygnalizowanie trafnych prób krótkim dźwiękiem) i kształtowanie kolejnych przybliżeń poprawnej techniki. Sama instrukcja werbalna dawała ograniczoną poprawę; dodanie kształtowania, czyli wzmacniania stopniowo bardziej poprawnych prób odebrania piłki przyniosło wyraźny i trwalszy wzrost jakości wykonania. O’Neill i Miltenberger (2020) zbadali z kolei skuteczność treningu umiejętności behawioralnych połączonego z elementami kształtowania w poprawie celności uderzeń w hokeju na trawie. Zawodniczki, które przeszły przez procedurę opartą na jasnych kryteriach wykonania, modelowaniu i wzmacnianiu kolejnych przybliżeń poprawnego strzału, poprawiły skuteczność trafień w sposób wyraźnie widoczny w pomiarach przed i po interwencji.

Trzy różne dyscypliny, trzy różne umiejętności a mechanizm leżący u podstaw poprawy jest ten sam: rozbicie złożonej umiejętności na etapy i systematyczne wzmacnianie postępu w kierunku celu, a nie tylko celu samego w sobie.

Sama wiedza jednak, że wzmocnienie działa, nie wystarczy i o skuteczności decydują szczegóły jego stosowania. Poniższe zasady pokazują, co w praktyce najczęściej przesądza o tym, czy wzmocnienie rzeczywiście podziała, czy przejdzie bez echa.

Natychmiastowość. Wzmocnienie działa najsilniej, gdy następuje bezpośrednio po zachowaniu. Im dłuższe opóźnienie, tym trudniej zawodnikowi (a czasem i trenerowi) powiązać konsekwencję z konkretnym elementem zachowania a bez tego powiązania siła wzmocnienia gwałtownie spada. Pochwała wypowiedziana natychmiast po poprawnym wykonaniu elementu technicznego działa zupełnie inaczej niż ta sama pochwała wypowiedziana pięć minut później, przy okazji zupełnie innej sytuacji.

Konkretność. Przysłowiowa „dobra robota” nie mówi zawodnikowi, co dokładnie zrobił dobrze a bez tej informacji trudno mu powtórzyć sukces świadomie. Skuteczne wzmocnienie werbalne nazywa konkretny element zachowania: „świetnie utrzymałeś łokieć wysoko przez cały zamach” działa jako wzmocnienie i jednocześnie jako informacja zwrotna, wskazując dokładnie, które zachowanie zostało nagrodzone.

Wygaszanie wzmocnień sztucznych na rzecz naturalnych. Wzmocnienia stosowane na początku nauki nowej umiejętności tj. punkty, naklejki, częsta werbalna pochwała bywają w pewnym sensie sztuczne: nie wynikają bezpośrednio z samego wykonania zachowania, tylko są celowo dodawane przez trenera. Wzmocnienia warunkowe (wtórne) czerpią swoją siłę z regularnego powiązania ze wzmocnieniami, które za nimi realnie stoją i tracą tę siłę, jeśli powiązanie znika zupełnie. Celem długofalowym nie jest jednak trwałe uzależnienie zawodnika od ciągłej zewnętrznej pochwały, tylko stopniowe przejście do wzmocnień naturalnych: satysfakcji z celnego rzutu, poczucia płynności ruchu, samej radości z gry. Dobra praktyka trenerska zakłada więc stopniowe ograniczanie sztucznych wzmocnień w miarę postępów zawodnika i nie nagłe ich wycofanie. Celem jest stopniowe przejście od wzmacniania każdego poprawnego wykonania do wzmacniania sporadycznego, coraz bliższego naturalnym konsekwencjom samej gry.

Rozkłady wzmacniania. Sposób, w jaki wzmocnienia są rozłożone w czasie, ma samodzielne znaczenie: zachowanie wzmacniane sporadycznie (nie za każdym razem) jest zwykle bardziej odporne na wygaszenie niż zachowanie wzmacniane za każdym poprawnym wykonaniem. To, dlaczego „czasem” bywa silniejsze niż „zawsze”, to jeden z bardziej nieintuicyjnych mechanizmów rządzących skutecznością wzmacniania – zasługujący na osobne, dogłębne omówienie.